Nîvîsa jêrin Kek Kemal Tolon di derheqê makala min nîvîsandîye. Sipas dikim

Alî Kemal Yıldırım

Di çanda Harrapan (3.300 b.Z.) de ya ku di navbera salên 1900-1300 b.Z. li Pencabê peyda bûye, tawis wekî çivîka ku miriyan ber bi stêrkan û bihuştê ve hildigire tê teswîrkirin. Kompleksa BMAC; li gel Elamiyên ku hêmana serdest in û Proto-Îndo-Aryenên ku paşê hatine, ji Hindistanê xwedî hêmanên Harrapan e jî. Kompleksa BMAC ku wekî ‘Oxus’ jî tê naskirin, li derdora sînorên îro yên Tirkmenistan û Afxanistanê yekîneyeke niştecihbûnê ye. Ji van deran, bi taybetî di salên 1500 b.Z. de koçberiyên mezin çêdibin. Li başûrtir, li yekîneya niştecihbûnê ya bi navê Yaz ku paşê pêk hatiye, ji salên 1000 b.Z. û pê ve koçberiyên ber bi başûr ve çêdibin. Lewma, her çend bi rêya BMAC an jî kompleksa Yaz were qebûlkirin ku sembolîzma tawisê di nav gelên Proto-Aryan de belav bûye jî, ji ber ku ev sembol li vê herêmê nehatine dîtin, encama ku tê derxistin ev e: naskirina vê çivîkê li Rojhilata Navîn aîdî dîrokên derengtir e.

Wekî din, dîtinên nivîsên mîxî yên ku Prof. Parpola behs dike nîşan didin ku tawis di navbera sedsalên 6-4’an ên b.Z. de ji aliyê bazirganên Hindî ve hatiye Babîlê. Berê di baweriyên cuda de çivîkên cuda wekî sembol hatibin bikaranîn jî, çivîkek ku bi nav û rûyê xwe "Tawis" e, bibe sembola baweriyekê an jî cihê yekî din bigire, tenê bi naskirina xelkê wê herêmê mimkun e. Ji ber wê yekê, ne maqul e ku Melekê Tawis berî sedsala 6’an b.Z. li Rojhilata Navîn, di hişê mirovên ku ew nedîtine de, di şiklê "yazata"yekê de hebe. Jixwe, tu daneyên ku nîşan bidin navê Melekê Tawis di Împaratoriya Med de (berî Axamanîşan) hatiye bikaranîn, nîn in.

Bi taybetî di dema Sasaniyan de, bi rêya Pêxamber Manî yê ku heta Hindistanê çûye, bandora Budîzmê li ser baweriya Îranê digihîje lûtkeyê. Bazirganiya bi rojhilat re ya di dema Axamanîşan de, piştî Îskenderê Mezin û di dema Partiyan a piştî dewleta Selefkiyan de divê hîn pêş آketibe. Ger were fikirîn ku Manîzm û Mazdekîzmê enkernasyon (ji nû ve jidayikbûn) û reenkarnasyon (koça ruhan) ji Budîzmê girtine, dikare were texmînkirin ku bandor tenê bi van her du diyardeyan sînordar nemaye.

Di Hindûîzmê de tawisê pîroz bi xwedayên cuda yên wekî Lakshmi û Lord Krishna re tê têkildarkirin. Di Budîzmê de ew çivîka ku giya û fêkiyên jehrî yên zirarê didin mirovan dixwe ye. Ji ber wê, dema mirov ber bi ronîbûnê (aydınlanma) ve diçe, tawis di Budîzmê de wekî çivîka ku "jehrê" ji jiyanê derdixe tê teswîrkirin. Perên wê ji bo Budîstan sembola zelalî û qebûlkirina ruhanî ye. Ji ber şiyana wê ya xwarina riwekên jehrî, tawis di Budîzmê de nûnertiya nemiriyê dike; di heman demê de sembola safîbûn, paqijî û îffetê ye. Ji ber vê sedemê, perên wê di merasimên paqijkirinê de têne bikaranîn. Xiristiyanên pêşîn, ji ber safîbûna ku sembolîze dike, ji bo ku ruhê kesê mirî neyê qirêjkirin, ser miriyên xwe bi perên tawisê dadigirtin. Tawis nûnertiya nemiriyê, vejînê, Mesîh Îsa û hînkirinên ruhanî yên dêra Xiristiyan dikir.

Payam Nabarz dibêje ku îdîa tê kirin ku kevok û tawis mexlûqên pîroz ên Anahita ne. Ew dîsa dibêje ku di zimanê Pehlewî de Dîkê Zêrîn; bi rûyê xwe yê rastgo, durust û têkoşer, nûnertiya Sraosh dike ku di nav xwedayan de yê herî biefûs e.

Êzidîtî (Îzedî) ya ku wekî kulta melekan tê naskirin, tawisê ku sembola nemiriyê ya Xiristiyantiya serdema pêşîn bû, bir nav baweriyê. Ji afirînerê cîhanê heft ruh çêdibin ku yek ji wan Melekê Tawis e. Melekê Tawis wekî serokê melekan, dibe sepêkerê aktîf ê vîna îlahî. Di dema Şahên Sefewî Ebasê II û Suleyman de, ji salona ku sofî lê diciviyan re "tã’ũs-Khãna" (Tawis-Xane) dihat gotin. "Tã’ũs"a li vir divê ev tawisa ku em li ser disekinin be.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nivîsa jêrîni kek Kemal Tolon ji min ra şand. Gora vê analîzê, Melekê Tavûz xwedî rola Ahura Mazda ye, ku ew ji alîyê akademiyên Rojava, bi navê Yazda/ Yêzda jî tê nas kirin. Di tarîxa bawerîyê da her tişt mumkun e.

Analîza Batinî ya di navbera Tawisê Melek û Mîtra de

Kemal Tolon

Tawisê Melek û Mîtra: Koka Ronahiyê û Sira Ezdaîzma Resen

Di dîroka Mezopotamyayê de, rastiyên pîroz carinan di bin navên cuda de hatine veşartin. Lê belê, gava em bi çavê batinî û sira Êzdîtiyê li vê tabloyê dinêrin, em heqîqetekê dibînin ku dîroka fermî her tim hewl daye wê veşêre. Bi dîtina min, ev gotar îsbata wê yekê ye ku hemû dînên ronahiyê tîrêjên kaniya herî mezin, yanî Ezdaîzmê ne.

1. Tawisê Melek: Kaniya Nûr û Afirînerê Her Du Ziddan

Di bingeha gerdûnê de du hêzên sereke hene: Ronahî û Tarîtî. Li gorî zanîna min, Tawisê Melek ne tenê nûnerê ronahiyê ye, belkî ew afirînerê her du ziddan (ronahî û tarîtiyê) bixwe ye.

Xwedê (Ezda) bi razemendiya xwe, îradeya afirandinê radestî Tawisê Melek kiriye. Bi baweriya min, Tawisê Melek wekî "Cewherê Nûrê", gerdûn ji tunebûnê derxistiye û bûye kaniya her tiştê ku li asîman û erdê heye. Ev hêza dualî nîşan dide ku her tiştî serî li ber "Sira" wî tewandiye.

2. Mîtra: Sûretekî ji Sira Batiniya Tawisê Melek

Lêkolînerên rojavayî piraniya caran Mîtraîzmê wekî dînekî serbixwe yê Hind-Îranî pênase dikin. Lê belê, li gorî Êzdînasîna min, Mîtra bi xwe ne xwedawendekî cuda ye; ew tenê "sûretekî" (teceliyekî) ji Sira Batiniya Tawisê Melek e.

Tawisê Melek, ji bo belavkirina dadperwerî û ronahiya pîroz, di nav gelên cîhanê de bi navê "Mîtra" xuya bûye. Bi dîtina min, Mîtra ew rûyê zahîrî ye ku li Hindistan, Îran û Romayê deng vedaye, lê "Ruh û Sûr" a ku di nav wî de ye, bi temamî ya Tawisê Melek e.

3. Sira Dahirkirina ji Kevir: Kerameta Herî Mezin

Yek ji pîroziyên herî girîng ên Mîtra, peydabûna wî ya ji kevir e. Li gorî zanîna min, ev yek nîşana hêza batinî ya Tawisê Melek e. Bi baweriya min, Tawisê Melek bi razemendiya Xwedê û bi "Sira" xwe ya xuluqker, Mîtra ji kevir dahirkiriye (peyda kiriye).

Ev dahirkirin îsbat dike ku hêza pîroz hewcedarî dayîk û bavekî însan nîn e. Kevir di vir de sembola "Sûr" û cewherê batinî ye. Mîtra bi emrê Tawisê Melek ji dilê kevir derketiye da ku gerdûnê ronî bike.

4. Ezdaîzm: Dara Resen û Polîtîkayên Nasnameyê

Li gorî Êzdînasîna min, Ezdaîzm (Êzdîtî) koka herî kevn e ku hemû baweriyên din jê şax dane. Farisiyan û dîroknasên biyanî, bi derxistina navê "Yezdanîzmê", hewl dane koka Kurdewar û Mezopotamî ya vê baweriyê veşêrin. Lê belê, bi dîtina min, Tawisê Melek "Cid" (kok) e û her dînên mîna Mîtraîzmê tenê nîşan û şaxên wê ne.

Encam:

Bi baweriya min, Tawisê Melek afirînerê ronahî, tarî û sûretê Mîtra bixwe ye. Mîtra tenê tîrêjeke ji wê nûra pîroz e ku bi emrê Tawisê Melek ji kevir peyda bûye.

Nivîskar: [Kemal Tolan]

Spas ji bo alîkariya "Zîrekiya Çêkirî (AI)"

Çavkaniyên Dîrokî û Arkeolojîk:

1. Tabletên Mîtannî (1380 b.z.): Navê Mîtra cara yekem li Mezopotamyaya Jorîn (axa Kurdistanê) derbas dibe. Ev îsbat dike ku koka Mîtra ji nava axa Ezdaîzma resen şax daye.

2. Mehrdad Izady (The Kurds: A Concise Handbook): Izady destnîşan dike ku Êzdîtî bingeha "Baweriya Melekan" (Cult of Angels) e.

3. Arkeolojiya Şikeftan: Perestgehên Mîtra (Mithraeum) ku li Kurdistanê (wekî Dihok û Silêmaniyê) di nav şikeftan de ne, nîşana "Dahirkirina ji Kevir" û sira batiniyê ne.

4. Qewl û Beytên Êzdiyan: Sîstema "Nûra Xwedê" û fonksiyona "Şêşims" di Êzdîtiyê de, wekheviya batinî ya Tawisê Melek û Mîtra nîşan dide.

JI TEYRA HURRIYAN HETA MELEKÊ TAWIS: SEMBOLÎZMA NEMIRIYÊ KEMAL TOLON

Sembolîzma Tawisê ne tenê di mîtolojiya Êzdiyatiyê de, lê di nav gelek bawerî, efsane û gelên cîhanê de xwedî cihekî qedîm û gerdûnî ye. Ev teyrê pîroz ê ku bi navên "Teyrê sed çav", "Teyrê Medan" û "Teyra Hurriyan" tê naskirin, di her serdemê de bûye nîşana nemirî, bedewî û vîna îlahî.

1. Kokên Dîrokî û Rêwîtiya ji Rojhilat

Sembolîzma tawisê di çanda Harrapan (3.300 b.Z.) de wekî hilgirê ruhê miriyan ber bi bihuştê ve dest pê dike. Di sedsalên 1500-1000 b.Z. de, bi rêya kompleksên wekî BMAC (Oxus) û Yaz, ber bi rojava ve belav dibe. Di qesrên Babîla kevnar de jî, ji ber girêdana bi "Dara Jiyanê" re, fîgurên tawisê pir bi qîmet bûn.

2. Teyrê Medan û Nasnameya Kurdî

Xaleke pir girîng a ku Murat Boran tîne ziman, di çavkaniyên Bîzansî (dora sala 900’î) de derbas dibe. Bîzansiyan ji tawisê re digotin "Teyrê Medan" (The bird of Medes). Ev tespît nîşan dide ku Med kurdên kevnar in û baweriya wan a qedîm bi Êzdatî re yek e. Ev agahî, bersiveke herî xurt e ji bo kesên ku dixwazin Êzdiyan ji kurdbûnê dûr bixin. Her weha, Musa Yıldız balê dikişîne ku "Teyra Hurriyan" (Hurri Kuşu) di rastiyê de koka Melekê Tawis e.

3. Di Bawerî û Çandên Cîhanê de

Wekî ku Kemal Tolan diyar dike, tawis di gelek çandan de xwedî wateyên pîroz e:

• Hindûîzm û Budîzm: Sembola nemirî û "derxistina jehrê ji jiyanê" ye.

• Yewnan û Roma: Ji aliyê xwedawenda Hera ve pîroz dihat dîtin.

• Xiristiyantiya Pêşîn: Sembola Mesîh Îsa, vejîn û nemiriya ruh bû.

• Rojhilata Dûr: Sembola dilovaniya xwedawenda Kwan-yin e.

4. Di Êzdiyatiyê de Melekê Tawis: Cewherê Ezdayiyê

Êzdiyatî (Îzedî), ev sembola gerdûnî bir nav cewherê xwe yê felsefî. Melekê Tawis serokê heft melekan û sepêkerê vîna Xwedê ye. Wekî ku Mahabat Felat dibêje, bingeha vê baweriyê xweza û rûdanên gerdûnî ne ku di bin navê Ezdayiyê de bûne çand û felsefeya jiyanê. Perên tawisê yên "sed çav", nîşana roj, stêrk û gerdûniya ezmanan in.

5. Encam

Ji fîrewnên Misrê heta qesrên Medan, Tawis bûye pira navbera ruhanîyet û xwezayê. Wekî ku Murat Boran destnîşan dike; naskirina tawis wekî "Teyrê Medan" îspata herî mezin a kurdbûna Êzdiyatiyê ye. Xwedîlêderketina li Melekê Tawis, xwedîlêderketina li dîrok, nasname û hebûna qedîm a kurdan e.

Amadekar: Kemal Tolan & AI & Grafîk: ChatGPT (Li ser bingeha nivîsên A.K. Yıldırım, K. Tolan û peyamên hevalan)

Çavkanî :

1. Çavkaniyên Serekî (Yên di peyamên te de hatine diyarkirin):

• Ali Kemal Yıldırım: Gotara bi navê "Yezidilikte Tavuz Kuşu Sembolizmi" (ji pirtûka Yezidilik ve Yaratılış).

• Kemal Tolan: Gotarên bi navê "Pîrozîya Teyrê Tawis û ramana Tawis geranê" (2023) û wergerên ji malpera Almanî Pfauen-Form.

2. Çavkaniyên Înternetê û Akademîk:

• Pfauenforum: Agahiyên li ser dîroka tawisê di çandên cîhanê de (pfauenforum.de).

• Kosmos Macerası: Agahiyên li ser şaristaniya Harappa û Indusê (2015).

• Prof. Asko Parpola: Lêkolînên li ser nivîsên mîxî û têkiliyên bazirganî yên Hind-Babîlê.

3. Çavkaniyên Kesane û Nêrînên Hevalan:

• Mahabat Felat: Nêrînên li ser koka xwezayî û felsefeya Ezdayiyê.

• Murat Boran: Agahiya dîrokî ya ji serdema Bîzansê (dora sala 900) ya li ser naskirina tawis wekî "Teyrê Medan" (The bird of Medes).

• Musa Yıldız: Têkiliya di navbera "Hurri Kuşu" (Teyra Hurriyan) û Melekê Tawis de.

4. Çavkaniyên Klasîk û Dîrokî:

• Payam Nabarz: Agahiyên li ser têkiliya tawis û xwedawenda Anahita.

• Mîtolojiya Yewnanî û Romayî: Çîrokên Hera (Juno) û Argus.