Kemal Tolan

Di cîhana raman û çanda Êzdiyatiyê de, sazûmanya "Birayê Axretê" (an xwişka axretê) ne tenê peymaneke civakî an urfî ye; ew stûna bingehîn a edaleta manewî, hevgirtina mirovahiyê û rizgariya rih a berî û piştî mirinê ye. Gava em çîroka zargotinê ya "Gavan û Birayê Axretê" ku ji aliyê Şêx Mehmî Abû Hesen ve hatiye gotin û di kanala "Ezidi Archiv" de hatî parvekirin û pênaseya fiqihî/edebî ya ku di pirtûka „Di Êzdiyatiyê de rênîşanên mirinê“ (ISBN: 987-625-95190-0-5) bînin ber hev, em dibînin ku mijar di du astên sereke de hevdu temam dikin: Asta Mîtos (Zargotin û Çîrok) û Asta Êtos (Fiqih, Erk û Ferz).

1. Pîrozî û Bilindiya Peymanê (Têkiliya Ezman û Erdê)

• Di Zargotinê de (Peymana Gavan û Emîn Cebraîl):

Li gorî tomara Şêx Mehmî Abû Hesen, Gavan di nav tengavî, feqîrî û xebata xwe ya salan de bê birayê axretê dimîne. Dema ku tu mirovî di civakê de navîne ku bibe birayê wî, ew berê xwe dide siringa xwezayê (avê) û daxwaza biratiyê ji Emîn Cebraîl (ferişteyê herî bilind ê pîroz) dike. Ev mîtolojî nîşan dide ku biratiya axretê saziyeke ewqas pîroz e ku sînorên cîhana maddî derbas dike û digehîje ferişteyên ezmanan.

• Di Qewlan de:

Di pirtûka te de rêzdar Pîr Xelat teqez dike ku "Xwişk û birayê axretê ferzekî heqîqeta Êzdiyatiyê ye." Wisa ku di Qewlê Ebabekirê Omera de têt gotin:

Ferza yar û birêt Axretê ferzeka bi taqet e / ferzeke giran e.

Peymana ku Gavan di çîrokê de çêdike, pênaseya rasterast û zargotinkî ya vê ferza giran û pîroz e.

2. Sînorê Axretgirtinê: Dema Saxiyê û Qedera Rih

• Di Çîrokê de:

Gavan di saxiya xwe de û di dema ku hêj ruh di qalibê wî de ye vê peymanê çêdike. Wextê ku di xewê de tengav dibe, birayê wî Emîn Cebraîl ruhê wî ji qalibî derêxist û wî dibe dîwana ezmanan û di nav dojeha (cehenem) zaliman de rênîşandana wî dike.

• Di Edebê Olî de:

Di navbera dîtinên olî de taybetmendiya saxbûnê pir zelal e. Di pirtûke de tê diyarkirin ku bira û xwişka axretê divê bi saxteyî bête girtin û piştî emrê Xwedê çênabe ji mirî re bête girtin. Li vir tekezî li ser azadî û biryara xwebixwe ya mirov di jiyanê de tê kirin. Çîroka Gavan mînaka herî geş e ku ka çawa birayê axretê yê di saxiya xwe de hatî girtin, di dema tengaviyê û di kûrahiya tariyê de dibe ronahî û xelaskarê wî.

3. Erka Rîtuelî di Dema Seremerg û Oxirkirinê de

• Di Rîtuela Kefen û Gorê de:

Di mijara ku di pirtûkê de tê diyarkirin ku di dema şûştin û kefenkirinê de, xwişk û birayên axretê di nav gorê de (an jî di tabûtê de) girêdana serê kefenê mirî vedikin. Ev vekirin, rizgarkirina dawîn a ji girêdanên cîhanî ye.

• Têkiliya bi Rih re di Mîtolojiyê de:

Çawa ku di rîtuelê de birayê axretê girêdana kefenî vedike da ku rih azad bibe û ber bi yewmê hesabê ve biçe; di çîrokê de jî Emîn Cebraîl girêdanên zehmetî, tirs û mehsûmiyeta Gavan vedike, ruhê wî ji qalibî dikişîne dîwanê û wî ji xeter û zilma hakimê bajêr rizgar dike. Vedana kefenî û derêxistina ruh di cewherê xwe de yek erka manewî ne: Rizgarkirina mirov ji tariyê.

4. Edaleta Civakî: Cehenema Zaliman û Beheşta Feqîran

• Di Mîtosê de:

Dema Emîn Cebraîl Gavan dibe nava cehenemê, Gavan dibîne ku cehenem tijî ye ji hakim, re'îs, axa, begler û olperestên derewîn (sofî, mella û şêxên dilreş). Ew tu feqîr, gavan û hejaran di cehenemê de nabîne. Babê hakim ji kûrve dibêje: "Ev cehenem ji mezinan re çêbû, ne ji feqîr û belangazan re."

• Di Qewl û Felsefeyê de:

Ev beş cewherê felsefeya Êzdahîtiyê ya li ser heqîqet û wijdanê radixe ber çavan. Sebeqa ku te ji qewlan veguhastiye dibêje:

Ez birme maleke wêran e / Ax danîn ser min bi bêran e / Ez xilas kirim ji xizmet û xêran e...

Ew nîşan dide ku mal û milkê vê dinyayê, desthilatdarî û mezinatî giş vala ne; tişta ku mirov ji "mala wêran" (gorê) rizgar dike tenê kirinên halal, wijdan û ferza birayê axretê ye.

Encam

Di encamê de; ev serhatiya kûr a ku ji aliyê Şêx Mehmî Abû Hesen ve hatî tomarkirin û pirtûka „Di Êzdiyatiyê de rênîşanên mirinê“ de nîşan didin ku, Birayê Axretê di ola Êzdiyatiyê de tenê "dostekî civakî" nîne. Ew şûrê rastiyê ye di navbera çavan de, ew nûnera edaleta ilahî ye di roja tengaviyê de, û ew pireke pîroz e ku mirov ji tariya dinyayê dibe ber bi ronahiya ezmanan.

Kemal Tolan

Nivîskar û Lêkolînerê Dîrok û Çanda Êzdiyan

Çavkaniyên Akademîk û Çandî (Çavkanî)

Ji bo vê xebatê, çavkaniyên pîroz, tomarkirî û nivîskî yên ku min bikar anîne û di vê lêkolînê de hatine piştrastkirin ev in:

1. Çavkaniyên Pîroz û Qewlên Êzdiyatiyê:

o Qewlê Ebabekirê Omera: Sebeqên li ser ferziya "Yar û birêt Axretê" (Ferza giran û bi taqet).

o Qewlên Seremergê û Edebên Olî: Sebeq û tekstên li ser vekirina kefenî, heqîqet, û rêzilmên oxirkirina miriyan.

2. Berhemên Nivîskî (Pirtûk):

o Di Êzdiyatiyê de rênîşanên mirinê. ISBN: 978-625-95190-0-5. (Mijara: Girtin û erka birayê axretê, nêrînên Rêzdar Feqîr Şerîf û Rêzdar Pîr Xelat).

o . Çîrokên ku şahidiya kevnariya mîtologiya Êzdahîtiyê dikin. ISBN: 978-625-7085-20-5.

3. Çavkaniyên Zargotinî û Dengî (Oral History):

o Şêx Mehmî Abû Hesen: Tomara çîroka "Gavan û Birayê Axretê", Kanala YouTube "Ezidi Archiv". https://www.youtube.com/watch?v=ZuPwujEB4PI