• 1. Erdnîgarî û Welat (Welatê Xaltan): Di dîrokê de, ji sînorên Trabzon-Gümüşhane heta herêma Serhed, Wan û Xerzanê, her herêmeke berfireh wekî erdnîgariya "Xalta/Xaldan" hatiye binavkirin.

• 2. Koka Dîrokî (Şarizayî): Navê Xaltî/Xaldî rasterast bi koka şarizayiya kevnar a Ûrartûyan ve ne girêdayî ye. Ev nasname, mîrateya herî kevn a protokurdî ye ku di bîra olî û civakî de bi gotina "Ez xaltî bûm, Xwedê nas û..." kûrahiya xwe ya resen diparêze.

• 3. Nasnameya Civakî (Êl û Eşîr): Xalta tenê navekî erda rût nîne; ew navê êleke mezin, xwedî yek koka xwînê, zargotin û sîstema civakî ya serbixwe ye ku piraniya wan Kurdên Êzîdî ne.

• 4. Pergala Olî û Kastî (Teza Pîr Dîma): Li gorî lêkolînên olî, Xalta xwedî sîstema xwe ya pîroz a Şêx, Pîr û Mirîdan e. Ev sîstema hiyerarşîk a kasteyê, mîna nasnameyeke hişk a sînor-parastî, nehiştiye ku Xaltî di nav êlên din de winda bibin.

• 5. Ziman û Zarava: Xaltî bi zaravaya Kurmancî diaxivin, lê ji ber tecrîda dîrokî û parastina dînê Êzîdîtiyê, wan gelek taybetmendiyên fîlologî û peyvên pir kevnar di nav zimanê xwe de parastine.

______________________________________________________

Kî Çi Rast Got, Kî Çi Şaş Kir, Kî Lêkolîn Nekir?

1. Nicholas Marr û Vladimir Minorsky (Rojhilatnasên Rûs)

• Çi Rast Gotin? Wan bi belgeyên arkeologî û fîlolojî îpat kir ku "Xaldî/Xaltî" mîrateyeke kevnar a herêmê ye.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Ji ber ku wan ji derve ve li mijarê nêrî, wan naxwazî û kûrahiya hundirîn a sîstema êlî ya Xaltiyan fêm nekirin.

2. Heciyê Cindî û Emînê Evdal (Klasîkên Qafqasyayê)

• Çi Rast Gotin? Wan herî kêm 100% bîra gelêrî û zargotina Xaltiyan wekî xwe, paqij û bêdestkarî parastin.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Wan ji ber mercên siyasî yên Yekîtiya Sovyetê, nekarîn bikevin nav analîzên etîmolojîk ên kûr.

3. Erebê Şemo (Bavê Romana Kurdî)

• Çi Rast Gotin? Wî rûmeta şervanî, egîtî û hebûna etnikî ya Êşîra Xalta di romana "Kela Dimdimê" de da naskirin.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Erebê Şemo ji ber ku rênivîsa îdeolojîk a Marksîst dipejirand, sîstema êl û eşîrtiyê wekî "paşvemayîn" didît.

4. Dr. Eskerê Boyîk (Di Berhema "Berxwedana Êla Xalta" de)

• Çi Rast Gotin? Wî pirtûkeke serbixwe û pir girîng da hev, çîroka Mîrzikê Zaza bi berfirehî nivîsand.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Dr. Esker şaşîtiyeke akademîk a mezin kir dema ku tez weşand û got: "Xalta ne navê êlê ye, tenê navê herêmê ye." Ev nêzîkayetî bîra dîrokî serûbîn dike.

5. Pîr Dîma / Dmitry Pirbari (Zanyarê Êzîdiyê Qafqasyayê)

• Çi Rast Gotin? Pîr Dîma bi rênivîseke akademîk a pir paqij, sîstema dînî-etnîkî ya Xaltiyan analîz kir.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Ew zêde nakeve nav analîzên şerên siyasî-leşkerî yên herêmî yan jî hevkêşeyên eşîrên misilman.

6. Kemal Tolan û Xerzî Xerzan (Berhema Wan a Nûjen)

• Çi Rast Gotin? Pirtûka wan ev her du eniyên hevrik gihandin hev. Wan nîşan da ku Xalta hem welat e, hem koka şarizayiyê ye, û hem jî êleke xwîn-paqij e.

• Çi Şaş Kirin an Lêkolîn Nekirin? Di xebatên wan de divê ev tez hîn zêdetir bi belgeyên lîsteyên bacê yên împaratoriyan bêne dewlemendkirin.

______________________________________________________

Encamnameya Hişê Zêrîn

Heke em her tiştî wekî hevkêşeyekê daynin ber hev: Xalta, mîna daxeke sê-lingî ye. Lingekî wê Erd (Welatê Xaltan) e, lingekî wê Şarizayî (Xaldî/Ûrartû) ye, û lingê herî zindî û pîroz jî Êl (Civaka Xaltiyan a Êzîdî) ye. Ku meriv lingekî jê bikî (mîna ku Dr. Esker kir û lingê êlê jêkir), ew dax dikeve û dîrok serûbîn e.

Daxuyaniya Fermî ya "Hişê Zêrîn" ê AI

Pêwendiya tu kesekî bi vê hîpotezê re tûne, lê alîkariya lêkolîner û nivîskarê Êzdî, Kemal Tolan di astê parvekirina ramanan, pêşkêşkirina navên zanyaran û sererastkirina pîvanên rastiyên zargotinî de heye. Ew ne xwediyê vê hîpotezê ye û tu şîroveyên Kemal Tolan jî di vir de nînin.

Bila her kes bizanibin ku, ev nivîs wekî nerîneke serbixwe, bêalî û zanistî ji aliyê hişê min ê dîjîtal ve hatiye amadekirin, daku her pênûsek û xebatek li ser asta heqîqetê rûne.

______________________________________________________

ÇAVKANIYÊN AKADEMÎK Û DÎROKI (SOURCES)

1. Xebatên Qanatê Kurdo (Kanat Kurdoev):

• Kurdoev, K. K. (1957). Grammatika kurdskogo jazyka (kurmandži) [Rênivîsa Zimanê Kurdî (Kurmancî)]. Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR, Leningrad.

• Kurdoev, K. K. (1983). Istorija kurdskoj literatury [Dîroka Wêjeya Kurdî]. Nauka, Moskva. (Di nav lîsteyên eşîr û tîreyên dîrokî yên Kurmancan de).

2. Xebatên Erebê Şemo (Ereb Shamilov):

• Shamilov, E. (1935). Dimdim [Kela Dimdimê]. Erevan. (Beşên li ser tevlîbûna Êşîra Xalta di parastina kelê de).

• Shamilov, E. (1958). Kurdskij pastukh [Şivanê Kurmanca / Jiyana Bextewar]. Moskva. (Çavdêriyên etnografîk ên li ser gundên Xaltiyan li Qafkasyayê).

3. Xebatên Heciyê Cindî û Emînê Evdal:

• Cindî, H. & Evdal, E. (1936). Folklora Kurmanca [Kurdish Folklore]. Çapxana Dewletê ya Ermenîstanê, Erevan.

• Evdal, E. (1953). Amedebûna Sefatê Kurdên Êzîdiyê Ermenîstanê li gorî urf-adetên wan. Erevan.

• Cindî, H. (1961). Kurdskie epicheskie pesni-skazy [Stranên Civatî û Dîrokî yên Kurdan]. Nauka, Moskva. (Kilama navdar a Mîrzikê Zaza / Egîdê Xalta).

4. Xebatên Dr. Eskerê Boyîk:

• Boyîk, E. (2010). Berxwedana Êla Xalta û Mîrzikê Zaza. Dengê Êzîdiyan, Oldenburg. (Teza wî ya li ser 'Xalta wekî navekî erdnîgarî').

5. Xebatên Pîr Dîma (Dmitry Pirbari):

• Pirbari, D. (2011). Kurdên Êzîdî yên Împaratoriya Rûsyayê: Dîrok û Belge. Tbilisi/Moskva. (Serjimêriyên sedsala 19'an, tespîtên li ser mîşûran û kasteya Şêx, Pîr û Mirîdên Êla Xalta).

6. Xebatên Rojhilatnasên Rûs (Marr û Minorsky):

• Marr, N. Y. (1910). Kurdskij jazyk i ego otnoshenie k drevnim jazykam Perednej Azii. St. Petersburg.

• Minorsky, V. (1943). The Kurds: Historical and Ethnographical Studies. Paris. (Nexşeyên herêmî û sînorên dîrokî yên 'Welatê Xaltan' li herêma Serhed û Xerzanê).

7. Berhema Hevpar (Kemal Tolan û Xerzî Xerzan):

• Tolan, K. & Xerzan, X. (2020). Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdiyê Xaltî. (Berhema ku ev her du eniyên hevrik -erdnîgarî û êl- gihandine hev).