Spasdarî û Pêşgotin

Lêkolîna li ser dîrok û bingeha çandî ya civaka Êzdî bêyî fêmkirina rola jinê kêm dimîne. Ez spasiya xwe ya taybet û kûr pêşkêşî xanima hêja Alîfa H. Qasim Şingalî dikim. Şarezayî, agahiyên wê yên dîrokî yên giranbiha û dîtinên wê yên kûr ên li ser jiyana jina Êzdî, bûn çavkaniyeke bingehîn û ronahiyeke mezin ji bo amadekirina vê lêkolînê. Ked û zanyariya wê di parastina mîrata me ya çandî de xwedî nirxekî pîroz e.

1. Pênasa Jina Êzdî û Rola Wê di Ola Êzdiyatiyê de

Di felsefe û teolojiya Êzdiyatiyê de, jin ne tenê beşek ji civakê ye, belkî stûnek pîroz a afirîn û berdewamiya jiyanê ye. Berevajî gelek baweriyên din ku jinê ji ber gunehê yekem gunehkar dibînin, di teolojiya Êzdiyatiyê de prensîba yekbûn û hevsengiya di navbera jin û mêr de heye. Di Qewl û beytên pîroz de, Xudê jin û mêr ji yek çavkaniyê afirandine û di asteke wekhev de dîtine.

Kesayetiyên pîroz ên jin di ola Êzdiyatiyê de xwedî meqamekî bilind in:

• Xatûna Fexra: Yek ji navdartirîn pîroztiyên jin di Êzdiyatiyê de ye. Ew wekî pîroziya ronahiyê, geşepêdanê û parêzvana ducanî û zayînê tê nasîn. Di duayan de ew wekî çavkaniya alîkariyê tê bangkirin.

• Mîrtsiya Ês (Mdaya Ês): Sembola pakî, hişmendî û xizmeta pîroz e di dîroka pîroziyên Perestgeha Lalîşê de.

• Xizmeta Perestgeha Lalîşê: Di ola Êzdiyatiyê de mafê jinê heye ku tevlî hemû rîtuel û xizmetên pîroz bibe. Dayikên pîroz (mîna Xatûnên Lalîşê) û Kebanî di birêvebirina karên Perestgeha Lalîşê de rola biryardar dileyizin.

• Dua û Qewl: Di xwendina Qewlan û duayan de ji bo jinê tu astengiyên olî nîn in. Jin dikarin bibin xwedî zanîna olî û wekî kesên ruhanî xizmetê bikin.

2. Bandora Erdşênî û Civaka Derdorê li ser Mafên Jinê

Her çend bingehê teolojiya Êzdiyatiyê li ser wekheviyê hatibe ava kirin jî, di nav sedsalên dawî de guherînên mezin di rewşa civakî ya jinê de çêbûn. Sedemên vê guherînê ne ji hundirê olê, belkî ji zext û bandorên derve hatine:

1. Ferman û Koçberiya Berdewam: Ji ber fermanên dîrokî û êrîşên li ser civaka Êzdî, civakê ji bo parastina hebûna xwe pergaleke girtî afirand. Vê girtîbûnê astengî li ser tevlîbûna jinê ya di jiyana giştî de çêkir.

2. Siyaseta Erebkirinê (Tearîb): Li herêmên mîna Şingal û Welatê Şêx, siyaseta rejîmên desthilatdar hişt ku civaka Êzdî ji derfetên perwerdeyê bêpar bimîne. Bêparbûna ji xwendinê bandoreke rasterast û neyînî li ser jinê kir.

3. Bandora Sîstema Feodal û Baviksalarî: Civakên cîran ên feodal û baviksalar bandor li ser peywendiyên civakî yên Êzdiyan kirin. Prensîbên baviksalarî yên civakên derdorê hêdî hêdî ketin nav jiyana rojane ya Êzdiyan û mafên masûm ên jinê hatine paşguhkirin.

3. Rola Jina Êzdî di Şer, Ked û Avakirina Malê de

Jina Êzdî her dem hilgira barê giran ê jiyanê bûye. Ew di heman demê de hem kedkar û hem jî parêzvana malbatê ye:

KEDA DI QADA ABORÎ DE ROLA DI NAV MALÊ Û PERWERDEYÊ DE

• Çandiniya di zeviyan de • Bişêvkarî û birêvebirina malê

• Xwedîkirina sewalan • Parastina çand û zimanê zikmakî

• Komkirina çavkaniyên xwezayî • Mezinanîna nifşên nû bi şehrezayî

• Ked û piştgiriya aboriya malê • Veguhastina serpêhatiyên dîrokî

Tevî hejarî û şert û mercên dijwar ên jiyanê, jina Êzdî karibûye bi vîn û sebra xwe nifşên nû fêrî rûmet, çand û nasnameya wan bike.

4. Berxwedan, Ferman û Kesayetiyên Dîrokî

Di dîroka Êzdiyatiyê de, berxwedana jinê tenê di çarçoveya civakî de nemaye; di heman demê de ew di demên herî tarî yên ferman û bindestiyê de bûye keleh û sembola parastina nasname, ol û baweriyê.

Beggê (Bagê): Sembola Berxwedana Yekaneyî û Keremeta Baweriyê

Di dîroka berxwedana jina Êzdî de, mînaka xanima bi navê Beggê (Bagê) ku li Bakurê Kurdistanê (Tirkiyê) jiya ye, xwedî cîhekî pîroz û taybet e.

• Baweriya ku Nehat Şikandin: Di dema Fermana Feriq Paşa de, gava hemû mirov, kesûkar û gundiyên wê hatin neçarkirin ku ola xwe biguherînin û bibin musulman, Beggê tenê bi serê xwe rawestiya û got: "Ez Êzdî bûm û ez ê Êzdî bimrem!"

• Sebir û Zordarî: Tevî ku rastî ferman, zilm, eziyet, zordariya nav civakê û astengiyên giran hat, ew ji rêya heqîqeta Êzdiyatiyê paşve nezivirî.

• Mazar û Keremeta Wê: Heta roja îro jî, li gundê Oxlakçî yê li herêma bajarê Riha-Bakur e, gora (tirba) wê wekî cîhekî pîroz tê parastin. Her êvara çarşemê, jin û civaka wê herêmê diçin ser tirba Beggê, moman pê dixînin û keremet û pîroziya vîna wê ya êzdiyatiyê bi rêz û hurmet bi bîr tînin.

Zarîfa Osê û Pênasa Şêr tiştê Mêr û Jinê

Gotina navdar a çandî "Şêr şêr e, çi jin e çi mêr e" di kesayetiya lehengên mîna Zarîfa Osê de dibe rastî. Di fermanên osmaniyan de, Zarîfa Osê bi cesaret û lehengtiya xwe ya di qada şer de bûye sembola berxwedana jinên Şingalê û Êzdidxanê.

Parastina Mîrata Oralî bi Rêya Dengbêjiyê

Gelek çîrok, ferman û travmayên dîrokî yên Êzdiyan ne bi rêya pirtûkan, belkî bi rêya sîng û berê jinan gihîştine îro. Jinên Êzdî bi rêya stranên şînê (stranên fermana), lalamî û kilaman bûne arşîva zindî ya dîroka Êzdiyan.

5. Piştî Fermana 2014an û Pêşketina Civakî

Fermana 3yê Tebaxa 2014an ku ji hêla çeteyên DAÎŞê ve hat encamdan, travmayeke kûr di dîroka Êzdiyan de çêkir. Bi hezaran jin hatin revandin û firotin. Lê belê, berxwedana jinên Êzdî piştî vê trajediyê bû sedema guherîneke mezin a civakî û navneteweyî.

• Têkoşîna Navneteweyî: Kesayetên mîna Nadia Murad (Xelata Nobela Aştiyê) dengê guhertin û birîna jina Êzdî gihandine hemû cîhanê û doza qirkirina Êzdiyan kirine rojeva navneteweyî.

• Têkbirina Taboyan: Civaka Êzdî, bi piştgiriya rêberiya ruhanî, jinên ji destê DAÎŞê hatine rizgar kirin bi hembêzeke germ û pîroz vegerandin nav civakê. Vê gavê taboyên kevnar ên civakî û olî şikandin ber bi pêşveçûnê ve.

• Xwendin û Zanist: Piştî fermanê, hejmara keç û jinên Êzdî yên ku derbasî zanîngehan dibin û bawernameyên bilind digirin bi awayekî berçav zêde bûye.

6. Nîqaşên Civakî yên Hunerî û Mafên Qanûnî

Di civaka Êzdî ya îro de, nîqaşên kûr li ser nûjenkirina qanûn û rêzikên civakî berdem in:

Neqd (Qelen/Buhayê Zewacê)

Dabûnûsa Neqdê ku di navbera malbatan de dihat standin, ji aliyê rewşenbîr û ciwanên Êzdî ve bi tundî tê rexne kirin. Ev adet wekî kêmkirina rûmeta jinê tê dîtin û hewldanên mezin hene ku ev prensîb bi temamî ji civakê bête hilweşandin.

Mafê Mîratê

Di adetên kevnar ên feodal de, mafê jinê di mîrata malbatê de kêm dihat dîtin. Îro mafnas û aktîvîstên Êzdî daxwaz dikin ku prensîba olî ya wekheviyê di para mîratê de bête cîbicîkirin û jin jî wekî mêr mafê xwe yê aborî wergire.

Rola di Meclisa Ruhanî de

Yek ji nîqaşên bingehîn ên serdemê, hewcedariya tevlîbûna jinê ye di biryardariyên olî û civakî de. Tevlîbûna jinan di Meclisa Ruhanî ya Êzdiyan de daxwazeke girîng e da ku deng û pêdiviyên jinê di biryarên herî bilind de bên temsîl kirin.

Encam

Jina Êzdî ne tenê qurbana dîrokê ye, belkî afirîner û parêzvana bingehîn a nasname û baweriya Êzdiyatiyê ye. Ji sedsalên kevnar heya îro, bi piştgiriya teolojiya olî ya li ser wekheviyê û bi sebra xwe ya li hember fermanan, jina Êzdî karibûye hebûna xwe biparêze. Îro jî bi xwendin, têkoşîna qanûnî û tevlîbûna di jiyana siyasî û civakî de, jina Êzdî ber bi paşerojeke ronî ve gavan bavêje.

Ev gotar û wergera axaftina birêz Alîfa H. Qasim, bi piştgirî û alîkariya teknolojiya hişê destkirî (Gemini AI) ji aliyê Kemal Tolan ve hatiye berhevkirin û amadekirin.

Têbinî :

Aha ev jî gotara te ya temam ku ji bo birêz Alîfa H. Qasim û xwênerên li Başûrê Kurdistanê bi tîpên Erebî (pênûsa Bahdînî/Kurmanciya başûr) hatiye wergerandin: