Felsefeya Batinî, Lîberalîzma Cografî û Ronesansa Salnameyê di Êzdîtiyê de: Vegera li Heqîqata Resen

Gelo perestgeh û heca rastî ya Êzdîtiyê li ku derê ye? Di sedsalên dawî de, ji ber zilm, zor û fermanên olên dagirker, çi guhertin û şaşîtî ketine nav hesabê salname û cejnên me (wekî Îda Şêşims)?

Di vê gotara xwe ya nû de, ez li ser bingeha ilim û qewlên kevnar, bi taybetî li ser felsefeya "dil", sîstema ocaxan a li ser dema Şêx Adî û kevneşopiya resen a Êzdiyên Xaltî hûr dibim. Çareserî û rizgariya çanda me di vegera li ser bingeha sê rojiyên Şêşims û paqijkirina salnameyê de veşartî ye.

Çimkî Êzdîti li ku derê be, li wir zindî ye; heca wê ya herî sereke ne li ser nexşeya erdî, di hundirê sînga her Êzdiyekî/ê de ye!

Pêşek

Êzdîti (Ezdayetî) weke yek ji baweriyên herî kevnar ên axa pîroz a Rojhilata Navîn, xwedî sîstemeke felsefî ya pir kûr e ku xwe dispêre rasteqîniya gerdûnî, mirovperweriyê û batinîbûnê. Berevajî gelek dînên dogmatîk, formel û navendparêz, di bingeha Êzdîtiyê de pûtperestî, sîstema pêxemberîtiyê ya klasîk û sînorên mekanî yên hişk tûne ne. Ev xal, rê dide ku bawermend rasterast û bê navbeynkar bi Xwedayê bêşirîk re têkiliyê deyne.

Lêbelê, ev baweriya kûr di bin sîbera ferman, zilm û zora sedsalan de, rûberûyî metirsiya asîmîlasyonê û tevlîheviyên salnameyê maye. Ev gotar, li ser bingeha zargotin, çavkaniyên pîroz, parvekirina dîrokî ya herêman û banga sererastkirina salnameyê, li ser felsefeya "dil" û "lîberalîzma cografî" ya di Êzdîtiyê de hûr dibe.

1. Nehiştina Pûtperestî û Pîroziya Dil: Dil Weke Heca Rastî

Di batniya Êzdîtiyê de, tu evd (însan) nikare li ser erdê hêza hebûna xwe mîna ya Xwedê û milyaketan mezin bide xwanê, an jî cîh û mekanên xwe mîna mûtlaq „mala Xwedê û milyaketan“ kifş bike û bide nasandin. Têkiliya Êzdiyan bi Xwedê û Milyaketan re, her weha bi Xas, Qelender û Qencên Xwedê re, tenê li ser bingeha rêzgirtinê ye; ne li ser bingeha tirs, pûtperestî an perestina kesayetan. [1]

Li gorî vê dîtinê, gerdûn li ser du aliyan (dûalîzm) ava bûye: hebûn û tunebûn di nav hev de ne. Ciyê herî pîroz ku hemû nakokî, hest û rasteqînî tê de dicivin, dilê mirov e:

• Şer û aşîtî, saxî û nexweşî,
• Aremî û tengasî, têrbûn û birçîbûn,
• Zilm û xembarî, delalî û ne delalî,
• Hezkirin û dujminantî, “bihişt-cinet û doje-cahnim”,
• Başî û xirabî, paqijî û ne paqijî, hemû di dilê mirov de avacdn naskirin.

Tu evd nikare bi xêra pîroziya nivîs, duha û kiryarên rihaniyan qedera (jiyanbûna) xwe kifş bike, heya ku di dil û kiryarên mirov bixwe de paqijî, marîfet û heqîqat tûne be. Zargotina Êzdiyan û Qewlên pîroz bi awayekî eşkere diyar dikin ku "hec" an jî gihîştina pîroziyê ne girêdayî rêwîtiyên dûr û giran ên fîzîkî ye. Wekî ku sebeqeya Qewl dibêje:

“Hecaco meçe bi ber hecê ve,
şimka ne qetîne di rê de,
heca te ewe, mala ku tû tê de” [1]

Di hûrgiliyên vê zargotinê de "Şimk qetandin" (pêlav qetandin) têgîneke ruhanî ye; yanî xwe di rêyên madî û fîzîkî de westandin, lê ji cewherê dilê xwe dûr ketin e. Beden û dilê mirov bixwe "Mala Xwedê" ya herî rastî ye.

2. Lîberalîzma Cografî û Parvekirina Ocaxan

Di dîroka Êzdîtiyê de, Geliyê Lalişê cîhekî pir pîroz e ku Xwedê û Tawisê Melek ew di rojeke çarşema duyemîn ya meha Kanûna Qedim de (ku li gorî salnameya mîladî dike 25ê Kanûnê/December) ji ber nûra xwe afirandiye. Her wusa Milyaketan bi sir û kerametên batiniya xwe koda dinyayê û jiyanê tê de afirandine. Ev geliyê pîroz, weke navenda parastina urf, adet û kirasguhastina Şêx Adî tê naskirin.

Lêbelê, ez bawerim li gorî vê mezinahiyê jî, Geliyê Lalişê ne parîzgeha Êzdî (Ezda) ya ye herî sereke buye ku mirov tenê bi sînorên fîzîkî ve were girêdan. Zelale karê bi xêrê Şêx Adî bi xwe jî, rasteqîniya jiyana miletê xwe, zehmetiyên rê û mercên giran ên cografî dizanîbû. Lewma ewî heremên Êzdîxanê li xwedî ocaxên Êzdiyan parvekirine da ku pîrozî li her derê belav bibe:

• Welatê Xalta da destên Şêxsîn,
• Heleb da Şêx Mend,
• Deşta Herîrê da Hesin Meman,
• Zozan dan Sicadîn,
• Nasiriye da Nasirdîn,
• Diyarbekir da Şêx û Bekir,
• Amediye da Amadîn,
• Tewrêz da Şêşims.

Vêca gava kesekî Êzdî diçû ber ziyaretên van babçakên Êzdiyan, weke ku ew hingê çûbe ber mala Şêx Adî, ziyaretiya wan wisa jî qebul dibû. Ev yek lîberalîzma cografî û civakî ya baweriyê ye. Di wexta ku Êzdiyên Xaltaniyê nikarîbûya biçûna Lalişê ziyaretî bibûna, ew çûne li ber van zêw û perestgehên herêmî yên pîroz û ziyaretiya wan qebûl buye. [3]

3. Rexne û Banga Ji Bo Ronesansa Salnameyê: Vegera Li Ser Bingeha Sê Rojiyên Şêşims

Yek ji mezintirîn birîn û pirsgirêkên ku îro di nava civak, olzanî û sazûmaniya Êzdîtiyê de rû dide, tevlîheviya ku di hesabê salnameyê de hatiye çêkirin e. Gotina hinek ilimdarên mîrgeha Şêxan û Şerfedîn a ku dibêjin, „îda heciya îda Şêşims e“ û girêdana vê pîroziyê bi nav û rîtuelên dînên din (wekî ku Misilman jê re dibêjin îda qurbanê) re, mînakên herî berçav ên wan şaşîtiyan e. [2] Ev helwest, di wextê xwe de ji tirsa desthilatdarî, zilm û olên dagirker ve weke xweparastin (taktîkî) hatibe kirin jî, îro bûye belayekî mezin li ser serê çand û nûbûna Êzdîtiya resen. [2]

Dinya û bi taybetî Êzdî baş dizanin ku, Şêşims sembola ronahî, tîrêjên rojê û meznaya gerdûnî ye. Ji bo ku ev şaşîtî û metirsiya asîmîlasyonê ji holê rabe, rasteqînî û çareserî di pratîka kevnar a Êzdiyên Xaltî de veşartî ye. Divê ev rêbaz û qanûna hesabê salnamê li seranserî Êzdîxanê bibe pîvazekî yekgirtî:

• Sê Rojiyên Ji Bo Nûra Şêşims: Weke ku di kevneşopiya Êzdîtiya Xaltî de tê parastin, pêwîst e ku her du hefte berî "Îda Êzî", sê rojiyên taybet ji bo nûr, meznaya Şêşims û rûmeta tîrêjên rojê werin girtin.
• Cudakirina Îda Şêşims ji Cejnên Dagirkeran: Bi girtina van sê rojiyan re, divê Îda Şêşims weke cejneke serbixwe, xwerû û ruhanî ya Êzdîtiyê were pîrozkirin. Bi vî rengî, girêdan û sîbera ku olên din xistine ser vê cejnê bi temamî dakeve û wenda bibe.

Ev lave û daxwaznameya ji bo sererastkirina qanûnên hesabê salnamê, bangeke dîrokî ye da ku ev cûdebûnên ketine nav hesabê îd, arafat û salnamê li gorî kevnariya ilim û qewlên Êzdîtiyê bêne sererastkirin. [2, 3]

Encam

Li gorî min bihîstiyê , ev gotinên pîroz ên ku Xwedê jê raziyê Şêx Adî ji Simayîlê xizmetkarê ber Lalişa Nûranî re gotiye, cewherê vê felsefeyê bi temamî kurtebir dike:

“Simayîl, heke tû yê min bî û ku tû li Hind û Yemen bî jî, dîsa tû yê min î; heke tû ne yê min bî û ku tû li ber min bî jî, dîsa tû ne yê min î.” [1]

Ev rasteqînî nîşan dide ku Êzdîtî ne dînê mekan, sînor û pûtan e; ew dînê hişmendî, dilpakî û dildariya hundirin e. Çî gava em bikaribin bihevûdinê re li vê devera ku em niha lê dijîn (li ser kîjan axê dibe ferqî tûne) de, pîroziya Xwedayê bê şirîk, Milyaket û çanda Ezdayetiyê biparêzin, qehir, kerb û kîna di dilê xwe de derxînen û bi ruhekî mirovatiyê, mirazê pak û jiyaneke azad dest pê bikin, wê hingê ev devera ji me ra jî timî pîroz be û wê „heca„ me jî li vê deverê qebul bive.

Êzdîti li ku derê be, li wir zindî ye; ji ber ku heca wê ya herî sereke ne li ser nexşeya erdî, di hundirê sînga her Êzdiyekî/ê de ye.

Kemal Tolan,nivîskar û lêkolînerê Êzdî

#KemalTolan #Êzdîtî #Ezdayetî #FelsefeyaBatinî #Laliş #ÊzdiyênXalta #ŞêxAdî #Şêşims #ZargotinaÊzdiyan #SalnamaÊzdîtiyê #DîrokaÊzdiyan #Kevneşopî #MîrgehaŞêxan #QewlênÊzdîtiyê #ÇandaKurdî #RonesansaÊzdîtiyê #HecaRastî #DilêMirov

Çavkanî:

• [1] Kemal Tolan, Arşîv û Qewlên Êzdîtiyê (Lêkolîna li ser diyaloga Şêx Adî û Simayîl).
• [2] Kemal Tolan, Lave û daxwaznama sererastkirina qanûnên hesabê salnama Êzdîtiyê (Metnên Rexneyî yên li ser hesabê Îd û Arafatê).
• [3] Kemal Tolan, Nasandina Kevneşopên Êzdiyatiyê 1, "Navên zîyaret-perestgehên di nav xaltaniyê de hebûn", rûpel: 89-93.