Xelîl SÎPAN
Aşiret kısacası, ortak bir soy, geçmiş aidiyet duygusu etrafında ortak gelenek ve göreneklere bağı, çoğu zaman birden fazla aile ve koldan oluşan, bir reis tarafından yönetilen bir topluluktur. Genel de aynı bölgede yaşarlar ve birlikte hareket ederler...
— Bugün Kürdistan da aşiretlerin yapısı parçalanmıştır, artık herkes kendi evinin reisidir, ortak duruş, feodal ilişkiler artık ekonomik ilişkiler belirliyor. Bazı çıkar çevreler yeniden aşiret yaratacakmış gibisine tarihsel ve toplumsal gerçeğinden uzak, şu köy, şu aile, şu soyismdekiler bizim aşiretimizdendir türünde uyduruk şeylerle Kürd toplumunu bölmeye çalışmaktadırlar. Bu tür faliyetler Kürd ulusuna zarar verdiği gibi, Türk devletinin böl-yönet politikasına hizmet eder. İçinde geçtiğimiz süreç, Kürt ulusun sorunu aşiret sorunu değil, ulusal bağımsız devletini kurma ve kendi toprakları üzerinde her millet gibi özgür yaşamak mücadelesini veriyor...
— Kürt aşiretlerin tarihini araştırmak ile aşiretçilik yapmak iki ayrı şeydir. Aşiretlerin tarihi üzerinde bir takım yazılar yazarken, doğru ve ciddi bir tarihi bilgiye sahip olmak gerekiyor. Yapay zeka ile sahte belgeleri oluşturup, Kürd ve Kürdistan tarihi üzerinden yüzlerce kitap ve araştırmaları görmemezlikten gelinemez!
- Redki adıyla açılan sitesinde, iddia ettikleri gibi, 1) Kumki aşireti, Redkilerin bir kabilesi değildir.! 2) Redki aşireti, Zilan aşiretin bir devam değildir.! Tarihsel belgelerin ışığında, Kumki, Zilan ve Redki aşiretlerini tarihsel konumlarını birlikte inceleyelim...
????KOMKÎ/ KUMKÎLER:
- Hâşim Sâdeqî Bâcgîrân: "Komki / Kumkan aşireti 1500 lerin başin da Şah İsmail- Safeviler tarafından Amed'den Xorasan (İran) 300 aileyi belirtilen bölgelere yaya ve hayvanlarıyla birlikte göç ederek vaat edilmiş topraklara yerleşiyorlar. Kumkiler de diğer Kürt aşiretleriyle birlikte, kendilerine verilen görev uyarınca Özbek ve Türkmen saldırılarını önlemekle görevlendirildi. Kürdler, Özbek ve Türkmenler karşı güçlü bir set oluşturdular ve İran / Horasan'a saldırmalarını engellediler"
"Kumkiler Xorasan da Zaferanlu Konfederasyonun için de yer aldılar. Kumki aşireti hiç bir zaman başka bir aşiretin tebaası olmamış her zaman diğer aşiretlerden bağımsız olmuştur. Kom/ kum-ki birleşik kelimesi, Şerefname ve Merdux Tarihi kitabında zaman zaman adı geçen bir Kürd aşiretinin adıdır." (1)
Kelimullah Tewehudi " Kumki (Kum Kilanlu) Çepanlu, Kale-i Sefa, Xakester Kelat, Koç Kale, Xudkanlu ( Xukan olarak bilinirler) da yaşıyorlar. Çepanlu Komkelanlu büyük kolun merkezidir. Horasan Ilhanisi Rıza Quli Han Zaferanlu'nun Kaçar Saltanat Naibi Abbas Mirza ile Quçan 'da savaşı gerçekleştiğinde, diğer Kurmanc boyları gibi Komkelanlu Kürdleri de Abbas Mirza' ya karşı savaştılar.
Iran petrolünün millileștirilmesinde başrol oynayan ve onun için Şah ile cesurca mücadele eden İran eski Ulusal Konseyi'nin ünlü temsilcisi. Sayın Golam Hüseyin Rahimyan da Komkelanlu aşiretindendir. Horasana girdikten sonra kendi boyların ve geçmiş yerlerinin isimlerini bölgelere koyarlardı. Zilan ismini Bagiran ile Uğaz arasında bulunan ve oldukça sarp olan bir dağa vermişlerdi. (2)
Horasan tarihçisi Dr. Afrasiab Shekofteh Horasan da bulunan 110 Kürt aşiretlerin de söz ederken ve bunlardan biri de Kumki aşiretidir.(3)
Osmanlı arşiv belgelerinde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki aşiret raporlarında Ağrı ve Van civarındaki Kumkan (Komkî) aşiretinin binlerce kişiden oluşan köklü bir nüfusa sahip olduğu açıkça belgelenmiştir. Kumkan aşiretinin tamamı Horasan'a gitmemiş, Diyarbakır ve çevresinde kalanlar zamanla kuzeye, Serhat Bölgesine (Ağrı, Eleşkirt, Doğubayazıt, Van/Erciş hattına) kaymıştır.
Kumkilerin bir kesimi yaklaşık 300 yıl önce Horasan dan dönüp Serhad (Agirî, Qers, Mûş ve Erzorum) bölgesine yerleşimlerdir ve bu ailelerin bir kısmını de yakınen tanıyorum ve Horasan dan nasıl geldiklerin hikayelerini de biliyorum, çünkü bizim aile de Horasan dan gelmişlerdi...
Mit'ın gizli Kürt aşiret raporu da Agirî bölgesindeki aşiretlerden söz ederken şöyle yazmaktadır: "Kumkan (Elyo-Cekeman Kolu.) 11.500. Kürtçe kirmanc, şafii ve isyana katılmamıştır, fakat yurda bağlı görünür ve fırsat kollarlar"...Rapordan da anlaşılacağı gibi Çekemani'ler, Komkî/ Kumkan'ların bir koludur ve Serhad bölgesin de yerleşiktirler. (4)
????ZİL/ ZİLAN/ ZELANİLER:
Zilan aşiretin üzerinde onlarca resmi belge ve yazılar vardır ve bu tarihi gerçekleri görmemezlikten gelinemez.
Zil/ Zilan/ Zelaniler birçok uygarlıklara öncülük etmiş, devlet ve beylikler kurmuş büyük ve köklü bir Kürt aşiretidir.
Kısaca özetleyecek olursak: Pontus, Kapadokya ve Kommagen devletlerin kurucuları Zilan/ Zelani Kürtlerdir. Bu gün Tokat şehrine bağlı Zile, Kapadokya devletin başkenti olduğunu ve Zile'nin isminin Zilan ve Zelani Kürtlerden geldiğini bilinmektedir. (5) Ve bu tarihsel akışın içinde, Mervani devletin kuruluşunda, 8 Kürt aşiretlerden biri de Zilan aşiretidir ve Kulp Sancağı'nda sekiz Kürt aşiretin var olduğu bilinmektedir. Süleymani Beyliğini kuran aşireti'nin grupları olan Delhizan, Buciyan, Zilan, Besyan, Zıkzıyan, Banuki, Hevendi ve Berezan aşiretleridir. Fakat bu aşiretlerden Banuki, Delhizan ve Heven- di dışındakiler tahrir defterinde zikredilmemiştir. Yalnız Zilan, Besyan ve Buciyan aşiretleri adıyla anılan bir mirlivalığın (beylik) mevcudiyeti defter kayıtlarından bulunmaktadır. (6)
Zilan aşireti, 16. yüzyılda Meyyafarkin (Silvan) bölgesinde yaşayan bir aşirettir. "Padişah emriyle Diyarbakır bölgesinde iskân edilmiş ancak aşiret fakir olduğu için Kars ve Bayezid bölgelerine doğru göç etmek zorunda kalmıştır. Osmanlı ordusuna verdiği süvari askerler neticesinde aşiret tarıma elverişli topraklara yerleşmişti/yerleştirilmişti. Süreç içerisinde bulundukları alanları siyasal ve sosyal nedenlerden dolayı terk ederek, İran topraklarına göç etmek zorunda kalmıştı." (7)
Osmanlı belgelerinde de görüldüğü gibi 16'ncı Yüzyıldan sonra Zilan aşireti Serhad bölgesine yerleştiriyorlar. 19 yüzyıllarda Serhad bölgesinde Zilan aşiretin adıyla, aşiretler konfederasyonu kuruluyor ve bu konfederasyon da Zilan aşireti ile birlikte bir çok Kürt aşiretleri de Zilan Konfederasyonun için de yer almaktadır. Zilan konfederasyonun için de yer alan aşiretler: Rediki, Eyleyanlu, Aliyanlu, Dilhıranlu, Kürdikanlu, Kelturanlu, Şeyh Bizini, Cemaldinlu, Bizkanlu, Süveydanlu, Birakanlu, Kara Çorlu, Milliyan yahut Millivan, Azizi, Çekemanlu (Çekemen-Komkilerin bir koludur) Matanlu, Salanlu, Karahacılar ve Hazekanlu taifeleridir...(8)
Zilan aşireti Osmanlı ve Rus savaşı, 93 harbin dedikleri 1878 anlaşması ile Ardahan ve Kars'ın Ruslar kalmasıyla, Ruslar büyük bir asimilasyon politika izliyorlar ve bu dönem bir çok müslüman olan topluluklar Osmanlı elindeki topraklara göç ediyor. Bu dönem Zilan aşiretin liderleri olan Eyüp Paşa ile birlikte 600/700 hane Zilan aşiret mensupları, Osmanlıların elindeki Kuzey Kurdistan toprakların geçiyorlar. Büyük bölümü Topkkale/ Eleşkirt (Zêdka) ve Qerekose / Agirî ya yerleşiyorlar. (Eyüp Paşa Guli Cefer Ağa'ın oğludur) Bu dönem de kurulan Hamidiye adayların da Zilan aşireti Eyüp Paşa önderliğinde. Toprakkale/ Eleşkirt ve Qarakose/Agirî ve kısmet de Van'ın Erciş kazasında bulunmaktadır. Osmani ve T.C raporundan da görüldüğü gibi, Zîlan aşireti merkezi olarak Agirî ve Eleşkirt ve kısmende Erciş'te bulunmaktadır.(9)
???? REDKÎLER:
Redki aşiretiyle ilgili yazılı kaynak olarak Şerefname de görüyoruz "Radkan aşireti 1597 Duhok'a bağlı Amediye kasabasında bulunuyorlar"(10) Daha sonraki dönemlere bakıldığında Redkiler Rewan ve Iğdır da bulunmaktadırlar. Bazı Redkiler Güney Kürdistan dan Rewan ve Iğdıra göç etiklerini söylüyorlar, fakat hangi tarihte nasıl ve niçin göç ettiklerini de bilmiyorlar...
Kısaca özetleyecek olursa, Kumki ve Redkîler ayrı iki aşiretlerdir ve tarihsel olarakta ayrı coğrafyalarda bulunmuşlardır, Redki sitesinde iddia ettikleri gibi Kumkîler 200'lik bir kabile falan değildir...
Diğer yanda Redkilerin, Zilan aşiretin bir devamı olduğu iddiası da uydurulmuş bir yalandır ve tarihisel vesikalarda bu tür iddiaların gerçekçi olmadığını bize gösteriyor...
????Redki sitesinde yer alan bir başka yalan!
- Mala Qere Bişar (Ocaxa mala Qere Bişar) Bu ailesi Mardin Rışmıl (yeni ismi Yeşilli) den Malazgirt'e gelmişlerdir. Malazgirtte yanlışlıkla Osmanlı idaresi tarafından bu ailenin reisi olan Ömer Ağa'nın başı kesiliyor ve bu nedenle bu aile Kele (Toprakkale) ye göç ederler ve o dönem Kele kazadır ve Erzurum'a bağlıdır. Bu aile daha sonra Kele den de göç edip başka köylere yerleşiyorlar.
Büyük bir aile olmasına rağmen "Mir'lık" ve Hamidiye alaylarında yer almalarına rağmen aşiret yapıları belirsizdir. Bu aileye ilişkin YouTube üzerinde videolar var ilgi duyanlar bakar. Fakat bunların Kumki aşireti ile uzakta yakında bir bağları yoktur ve bu aileyi yakından tanıyorum...
- Sözü etiğimiz sitesindeki (Redki) bir başka yalanı!!! Mala Qere Bişarê, Kumkî yapar Kumkîlerîde, Redkîlerin kabilesi sayar ve böylece Qere Bişar ailesine bir kadın evliliği üzerine Sîpki aşireti ile Redkilerle akrabalık bağını kurar?
- Bir başka gülünç olay.!
Zilan aşiretin büyüklerinde Guli Cewer Ağayı Redki yapar, sözüm ona Redki aşiretin eski ismi de Zilan miş...? Sürmeli Mehmet Paşa'yi Zilanli Guli Cewer Ağanın damadı yapar...?
- Bu bir aşağılık kompleksidir, kişinin kendini başkalarından daha yetersiz hissetme duygusudur....
Xelîl Sîpan
Kaynaklar:
1) Hâşim Sâdeqî Bâcgîrân Parêzvanên sînorên Kîsmarê (farısça)
2) Kelimullah Tewehudi/ Kürtlerin Horasan'a göç tarihi cilt 2 S/ 206/ 174/ 226
3) Dr. Afrasiab Shekofteh dîroknasê Kurdên Xorasanê ( İngilizce makale )
4) Aşiretler Raporu – Doğu Perinçek
5) Mehrad R. Izady – Bir el kitabi Kürtler / S – 79-90
6) Osmaniden günümüzde Diyarbakir / S – 348
7) 19. Yüzyılın Birinci Yarısında Aşiretler ve Demografik Yapı: Bayezid Sancağı Hakan Kay
8-9) Dr. Yakup Karataş / Eyüp Kul – 48*361 – XIX. Yüzyılın sonlarında Beyazid Sancağındaki Aşiretler ve iskan politikası.
10) Şerefname / S – 126
11) Foto Hâşim Sâdeqî Bâcgîrân Parêzvanên sînorên Kîsmarê (farısça)