Zargotina kurdî, bi sedsalan e ku barê giran ê dîrok, çand û nasnameya miletekî li ser milên çîrokbêj û dengbêjan aniye heta roja îro. Yek ji van stûnên herî dawî û binirx ên vê çandê, bêguman Xalê Ebedîn (Ebedînê Ehmed) e. Ev xebata arşîvê ya ku min berî 9 salan, di 21'ê meha 4'an, 2017'an de li mala wî qeyd kiriye, îro wekî mîrateyeke pîroz li ber destê me ye. Ev tomarkirin, qeyda hişê pîroz ê kalemêrekî ye ku îro gihîştiye temenê 93 saliyê û şikir li jiyanê ye; mirovekî wisa ku rasterast li ser sînorê navbera dema kevn û nû de radiweste.

Ji bo min dilxweşiyeke pir mezin e ku, berî ew ji nav me koça xwe ya dawî bike, ez kesayetî û mîrateya wî ya bêhempa pêşkêşî paşeroja me bikim.

Kesayetî û Mîrateya Bêhempa:

Radestkirina Xezîneyê ji Paşerojê re

Min kesayetiya Xalê Ebedîn mîna pirtûkeke qedîm, bi sebir û dildarî heta îro parastiye. Gava min ev qeyd berî 9 salan girt, wî ne tenê çîrokên xwe digotin, belê mîrateyeke bêhempa ya ku sedsalan di hişê gel de mîna rûmetekê hatibû parastin, radestî paşeroja me dikir. Bi dîtina min, ked û emeka wî ya ji bo Zargotina Kurdî û Parêzvaniya Hişê Gelêrî, wekî çirayeke rênîşander e ku di navbera her du serdeman de ronahiyê dide.

Naskirin û xwedîderketina li vê keda Xalê Ebedîn berî ku ew xatirê xwe ji me bixwaze, ji bo min wezîfeyeke mezin a dîrokî ye. Şêwaza wî ya çîrokbêjiyê, parastina peyvên xwerû û rûmetgirtina wî ya li hemberî çanda kal û bavan, kesayetiya wî di nava rûpelên dîrokê de dike stûneke herdemî. Ev mîrateya bêhempa êdî ji bo nifşên nû û paşerojê bûye diyarî û bingeheke zindî.

1. Kesayetî, Temenê Rast û Şecereya Qedîm (Mala Kok Axa / Mala Kokeb)

Di hişê gelêrî de yek ji xalên herî girîng, girêdana mirov a bi kok û silsileya bav û kalan re ye. Xalê Ebedîn di vê qeydê de rûpelekî pir girîng ê nasnameya xwe ronî dike. Her çend di qeydên fermî (asofî) de salnameya ji dayikbûna wî wekî 1943 hatibe nivîsandin jî, ew bi bîranîneke malbatî û li gorî dema heca diya xwe diyar dike ku sîstema fermî ew pênc salan biçûk nîşan daye û sala wî ya rastî 1933 ye.

Ev zanyarî girîngiya qeyda ku berî 9 salan (di 2017'an de) hatiye girtin hîn bêtir derdixe pêş; ji ber ku ew di wextê qeydkirinê de di temenê xwe yê 84 saliyê de bû û îro gihîştiye lûtkeya temenê xwe.

Xalê Ebedîn şecereya (silsileya) malbata xwe ya qedîm, a ji "Mala Kok Axa" (Mala Kokeb / Mala Kokava), wekî hîmekî dîrokî bi sê xetên sereke rêz dike:

• Şecereya Yekem (Hêla Wî): Ebedîn kurê Ehmed, Ehmed kurê Derwêş, Derwêş kurê Aqû, Aqû kurê Simo, Simo kurê Ewlend, Ewlend kurê Xetîb, Xetîb jî kurê Kokeb (Mala Kok Axa) ye.

• Li gorî lêkolîn û zanîna min a li ser dîroka zargotina me, bav û kalên me berî 300 salî ji gundê Qereqîkê yê deşta Mehenda Eyntabê û herêma êla Sîpkiyên Beyazîdê koç kirine û hatine deşta Bişêriyê, ku li wir ewilî bi cîbûna li gundên Ezkî û Baximsê bingeha jiyana me ya nû ava kirine.

Kurtenasîna Mijarên Din ên Qeydê:

• Rewşa Dibistanê û Perwerdehiyê: Ev beş rewşa perwerdehiyê û derfetên dibistanê yên serdemên borî tîne ziman. Xalê Ebedîn bi rêya bîranînên xwe, sîstema perwerdehiya dema berê, astengiyên li ber xwendina bi zimanê zikmakî û hewldanên parastina hişmendiyê di nav şert û mercên giran de dinirxîne.

• Dema Askeriyê û Çûna Gêdûkê: Di vê rûdanê de, şert û mercên leşkeriya zorê ya wê serdemê û bîranînên rêwîtiya ber bi gundê Gêdûkê ve temps ziman. Ev beş bandora sîstema leşkerî ya li ser jiyana rojane ya civatê nîşan dide.

• Rewşa Malbatê, Aşên Avê û Çîroka Cotkariyê: Ev beş aboriya civakî û hîmên jiyana gundvaniyê ya berê ronî dike. Sîstema aşên avê, amûrên cotkariyê hainê kevnar û peywendiyên aborî yên di nava malbatê de, wekî hîmên bingehîn ên jiyana kedkarî ya herêmê tên nasîn.

• Cografya Herêmê û Gundên Êzdiyan yên Berê: Di vê beşê de topografya û nexşeya zindî ya gundên Êzdiyan ku di sedsala borî de amade bûn, tên xêzkirin. Xalê Ebedîn sînorên gundan, cih û warên koçeriyê û guhertina demografîk a herêmê bi hûrgilî şîrove dike.

• Navên Herêm û Gundên Reşkotan û Neqîban: Ev beş rasterast arşîveke navan (toponîmî) ye. Ew navên herêm û gundên ku di bin desthilatdarî û jiyana eşîrên Reşkotan û Neqîban de bûn, yek bi yek rêz dike, ku jibo lêkolîneran çavkaniyeke bêhempa ye.

Ev xal bi giştî nîşan didin ku hişê Xalê Ebedîn ne tenê çîrokan, belê hafizeya pismomtiyê û sîstema klanî ya Êzdiyan a sedsalan jî mîna rûpelekî zindî parastiye.

2. Hişê Wî yê Zindî: Pir pira di Navbera Sedsalan de

Gava ku ez di 21'ê meha 4'an, 2017'an de li saleke dîrokî rûniştim û ev qeyd girt, Xalê Ebedîn hingê di temenê xwe yê 84 saliyê de bû. Ew heyameke wisa bû ku wî di lûtkeya kemalata temenê xwe de, bi bîr û baweriyeke kûr, mîrateya ku sedsal bûn di hişê wî de hatibû parastin, radestî kaxez û dîrokê dikir. Îro, piştî derbasbûna 9 salan, ev kalemêrekî pîroz gihîştiye 93 saliya xwe û şikir ji Xwedê re ku hîn jî li jiyanê ye. Ev herdu demên ji hev cuda (hingê û îro), Open piralîbûna felsefeya zargotina wî, pira di navbera du sedsalan de bi her du aliyan ve zindî dihêlin.

Xwedîbûna li hişekî wisa zindî di 84 saliyê de ku dikare çîrokên herî kûr û tevlîhev bêyî herifandin bîne ziman, bingeha herî xurt a vê qeyda pîroz e. Xalê Ebedîn, mîna deryavanekî ku di deryaya sedsala borî de melevaniyê kiriye û îro li qiraxa sedsala nû sekinî ye, li ser sînorê navbera dema kevn û nû radiweste. Ew qeyda ku berî 9 salan hatiye girtin, hişê wî yê zindî mîna şembileka ronahiyê di nava zeviyê dema nû de diçîne. Bi xêra vê hişmendiya zindî, em îro dibînin ka çawa mirovek dikare bibe arşîveke zindî û çawa çanda devkî dikare li ber bayê demê yê hilweşîner li ber xwe bide.

3. Zargotina Binirx: Metafor, Mubalexe, Felsefeya Jiyanê û Kurtenasîna Mijaran

Zargotina ku ji devê Xalê Ebedîn derketiye, xwediyê dewlemendiyeke felsefî û wêjeyî ya pir kûr e ku di van mijar û çîrokan de xwe nîşan dide:

• Hevrikiya Çandî û Civakî (Ettar û Ticar): Di vê çîrokê de, ew sînorên aqilê mirov dixe bin ezmûnê. Bi rêya metaforên wekî liba garsê ku dibe barekî kerê an ketina nav zebeşekî ku bajarekî mîna Stenbolê tê de ye, ew fanteziya kurdî û sînorên xeyalê yên berfireh nîşan dide.

• Mîtolojî û Epîk (Elîyê Şêr û Qela Xeyberê): Ev vegotin wekî pira di navbera dîrok, ol û mîtolojiyê de ye. Şerê Elîyê Şêr ê li hemberî ejdehayê bi şûrê Zulfîqar re, metafora serkeftina xêrê ya li hemberî şer û tarîtiyê ye. Hevdîtina wî ya mîstîk a li ser kaniyê bi lehengê mîtolojîk Rustemê Zal re, nîşaneya tolerans û dewlemendiya kûr a zargotina me ye.

• Çîroka Xumar Xatûnê: Ev çîrok mîna neynika piralîbûna rola pîrekan (jinan) di nava civak û çîrokbêjiya me de ye. Di zargotina Xalê Ebedîn de, Xumar Xatûn ne tenê karakterekî asayî ye, belê ew sembola aqil, zîrekî û rûmeta pîrekan e ku di nava zehmetiyên jiyanê de berî mêran rêyên çareseriyê dibîne.

• Çîroka Masiyê Zêrîn û Sûlavê: Ev çîrok mîna şopandina psîkolojiya civakê ye. Bîrkirina navê "zîrekiyê" û gerandina li du wateya jiyanê, nîşaneya wê yekê ye ku zargotina me tije ye ji dersên li ser exlaq û sebrê.

• Û hwd.

Encam

Beriya ku Xalê Ebedîn ji nav me koça xwe ya dawî bike, naskirin û dan nasîna ked û emeka wî ya ji bo Zargotina Kurdî û Parêzvaniya Hişê Gelêrî, ji bo min wezîfeyeke exlaqî û neteweyî ye. Ev xebata ku min bi sebir û dildarî pêk aniye, rûmeta herî mezin e ku ji bo vî parêzvanê hişê gelêrî tê nîşandan. Mîrateya ku wî li dû xwe hiştiye, êdî ne tenê milkê malbatekê an gundekî ye; hêvî dikim ew bibe milkê dîrokê, bikeve bin parastina arşîva neteweyî û ji bo paşeroja me mîna çirayeke ku tu carî neyê tefandin bimîne.

BANGEK JI BO PARASTINA MÎRASEKE SEDSALÎ

Ji xeynî min heta niha tenê hinek perçeyên zargotin û çîrokên xalê Ebedînê Ahmed hatine parvekirin. Lê belê, hîna gelek ji vê mîras û dewlemendiya kûr a vî kalemêrê Êzdî nehatiye nivîsandin û parvekirin. Wê ciyê dilxweşiyeke mezin be ku dilsoz û hezkiriyên ziman, wêje û çanda Kurdî vî karî ji destên min bigrin û vê xezîneyê bi hevre bigihînin paşeroja me!

Dostên hêja, ev mîrateya Xalê Ebedîn a 93 salî xezîneyeke pir mezin e. Banga min a li dawiya vê gotarê ji bo we hemûyan e.

Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê