Kemal Tolan

Dîrok tenê bi nivîsan nayê xwendin; carinan hûrgiliyek li ser kirasekî, rastiyekê piştî sedsalan derdixe ser rûyê erdê. Ev wêneya ku hûn dibînin, ji bo min ne tenê çarçoveyek an dîmenekî sade ye; ew bîreweriya zindî ya gelekî ye ku di nav rûpelên tarî yên dîrokê de bi rûmet û serbilindî maye. Ev dîmen di navbera salên 1906 û 1913-an de ji aliyê efser û lêkolînerê Brîtanî Sir Mark Sykes ve hatiye girtin û di pirtûka wî ya navdar "The Caliphs' Last Heritage" de cih girtiye.

Her çend di çavkaniyên Sykes de ev mêr wekî şervanên ji eşîra Girdî ya deşta Hewlêrê hatibin binavkirin jî, li gorî zanîn û dîtina min, hûrgiliyên li ser kincên wan rastiyeke civakî û dînî ya gellekî kûrtir radixin ber çavan. Bala xwe bidin kirasên wan ên sipî û bi taybetî pêsîra (girêvana) li ser sîngê wan; ev nîşana herî xurt û pîroz a nasnameya Êzdîtiyê ye. Ew çekên (tifing û xencer) ku wekî nîşana mêrxasî, parastin û rûmetê li ser milên xwe hildigirin, nîşana kûrahiya çandeke qedîm û têkoşîna hebûnê ne.

Xala herî giring a ku di vî wêneyî de bala min dikşîne ew e ku: Ji libasên li ser van şervanan bi eşkereyî tê xwanê ku ew Êzdî ne. Rengê sipî di baweriya Êzdiyatiyê de sembola paqijî, esman û ronahiyê ye. Ya herî diyarkertir jî, pêsîr û girêvana li ser sîngê kirasên wan e.

Wekî ku min di pirtûka xwe ya "Nasandina Kevneşopên Êzdiyatiyê" (Çapa 2-an, 2023, r. 122) de jî diyar kiriye; em Êzdiyên îro bermayê miletê li pey Tawisî Melek in. Di mîtolojiya me de em hêjî ji baweriya efsaneya Tokê Zêrîn bawer dikin. Em dibêjin ku Tokê Êzî dirfê Êzdiyatiyê ye û em heta îro hevûdin bi vî Tokî nas dikin. Sonda me ya herî pîroz bi "Tokê Êzî" an jî bi "Pêsîra Êzî" ye. Oldarên me her dem tekez dikin: “Wexta girêvan ne di stuyên me Êzdiyan de be, em ne Êzdî ne.”

Ji bo ku ev nîrxandin hîn xurtir bibe, gava em li wêneyê duyemîn, yê sala 2021-an binihêrin, em dibînin ku piştî bêtirî sedsalekê heman rengê sipî û heman şêwazê "girêvanê" bi hemû reseniya xwe berdewam dike. Ev berawirdkirina di navbera "duh" û "îro" de bi eşkereyî nîşan dide ku ev şêwaz ne tenê kincekî dewrî ye, lê mora nasnameya sedsalane qedîm a nasnameyeke dînî û çandî ye ku di ser sedsalan re derbas bûye û nehatiye guhertin. Ev "girêvan", ne tenê şêwazekî kincan e; ew nasnameyeke pîroz û sîmbola herî xurt a dînê Êzdîtiyê ye ku her kesê di wêneyê de wekî endamekî vê baweriya qedîm nîşan dide.

Ev wêne şahidiya serdemekê dike ku civaka Êzdî tevî hemû zehmetiyan, bi parastina nasname û sîmbolên xwe, li ser axa bav û kalan hebûna xwe parastiye. Naskirina van wêneyan, di rastiyê de naskirina koka me û bîreweriya me ya civakî ye. Ji bo min, her xêzeke li ser rûyê van şervanên kevin û her girêdaneke li ser kirasê vî birayê me yê îro, çîrokeke qedîm a berxwedanê, berxwedanek bêdeng û rûmeta vê axê ji me re vedibêje. Ev her du wêne bi hev re şahidiya berdewamiya baweriyekê û reseniya civaka Êzdî dikin ku her dem li ser koka xwe maye.

Ev berawirdkirin nîşan dide ku ev şêwaz ne tenê kincekî dewrî ye, lê nasnameyeke pîroz e. Ev efsaneya xelata Tokê Zêrîn îro li ba hemû miletên cîhanê bi şêwazên cuda (madalyon, gustîl) wekî nîşana serkeftinê heye, lê li ba me Êzdiyan rûmeta perwerdeya heya, şerm û rastiyê ye.

Li gorî zargotina me: “Derew dijminê Xwedê ne” û “Rastî malê Xwedê ye.” Lewma ev kirasê sipî û ev girêvan, nîşana parastina rastiyê û xwedîderketina li sozê (adayê) ye. Her xêzeke li ser rûyê van şervanên kevin û her girêdaneke li ser kirasê vî birayê me yê îro, şahidiya vê mîraseya qedîm dike ku her dem li ser koka xwe maye.

Nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê Kemal Tolan

Spas ji bo alîkariya “Zîrekiya Çêkirî (AI)”

Hashtag:
#Êzdî #Dîrok #ParastinaNasnameyê #Pêsîr-Girêvan #KirasêSipî #DîrokaKurd #Berawirdkirin #ÇandaQedîm #ŞervanênÊzdî #1906_2021 #Bîrewerî