Dîrok, Sînorên Erdnîgarî, Hiqûq, Folklor û Çavkaniyên Akademîk (Sedsala 16’an – Sedsala 19’an)

________________________________________

1. DESTPÊK Û SEYREKÎ DÎROKÎ

Mala Evdal Axa (ku di nava gel û klaman de piranî wekî Mala Kok Axa tê naskirin), serokatiya xanedaneke dîrokî û mîrgeheke nîv-serbixwe ya Êzîdiyên Serhedê dikir. Ev xanedan, ji sedsala 16’an heta sedsala 19’an, li ser xeta sînor a di navbera du împaratoriyên herî mezin ên demê (Împaratoriya Osmanî û Împaratoriya Sefewî/Îran) de, roleke pir krîtîk a siyasî, leşkerî û civakî lîstiye.

________________________________________

2. KRONOLOJIYA DÎROKÎ: JI AVABÛNÊ HETA KOÇBERIYÊ

A. Sedsala 16’an: Serdema Damezirandinê (Evdal Axa)

Di destpêka sedsala 16’an de (piştî Şerê Çaldıranê yê sala 1514’an û Peymana Amasyayê ya sala 1555’an), herêma Serhedê bû qada şer û tixûbê her du împaratoriyan. Di vê tevlîheviyê de, rêberekî zana û şerker ê bi navê Evdal Axa hêzeke mezin a siwariyên Êzîdî li dorhêla Ebexê kom kir.

• Siyaseta Hevsengiyê: Evdal Axa herêmeke otonom (xweser) ava kir. Ji bo ku herêmê ji destê Osmaniyan derxînin, Şahên Îranê fermanên fermî (Raxşan) ji Evdal Axa re şandin û sînorê wî nas kirin.

• Naskirina Osmanî: Osmaniyan jî ji ber rewşa stratejîk a çiyayên Ebexê, neçar man ku serokatiya Evdal Axa wekî "Beg/Axa" qebûl bikin.

B. Sedsala 18’an: Serdema Zêrîn (Kok Axa û Dilşah Xatûn)

Di vê sedsalê de, rêbertiya xanedanê ket destê Kok Axa. Navê "Kok" (Kök) di tirkî/osmanî de tê wateya "kok/bingeh", lê di kurdiya herêmî de wekî unvanek ji bo kesên ku esîl, xwedî koka saxlem û dadperwer in hatibû bikaranîn. Piştî Kok Axa, keça wî Dilşah Xatûn (Zeri Xatun) birêvebiriya dîwanê girt destê xwe û di dîroka kurd de wekî jineke hukûmdar cih girt.

C. Sedsala 19’an: Hilweşîn û Koçberiya Mezin (Şerfedînê Xelîl Axa)

Di sedsala 19’an de, siyaseta navendî ya Osmanî guherî û zextên olî zêde bûn. Di navbera Mala Kok Axa û Aşîra Heyderan a misliman de şerên pir giran qewimîn. Neviyê Kok Axa yê navdar Xelîl Axa (Halil Ağa), di dema Şerê Osmanî-Rûsî de, ji bo ku gelê xwe ji qirkirin û fermanan biparêze, tevî eşîrên Êzîdî berê xwe da axa bin kontrola Rûsyayê (Ermenistan û Gurcistana îro) û desthilatdariya wan a li Serhedê bi dawî bû.

________________________________________

3. REWŞA ERDNÎGARÎ Û SÎNORÊN HUKÛMDARIYÊ

Desthilatdariya Mala Evdal Axa (Kok Axa), li herêmeke pir stratejîk û çiyayî ya herêma Serhedê (bakurê deryaçeya Wanê) hatibû avakirin. Ev erdnîgarî, di navbera du împaratoriyên mezin (Osmanî û Sefewî/Îran) de xeteke sînor a xwezayî û leşkerî bû.

Erdnîgariya ku di bin hukûmdariya Mala Kok Axa de bû, çarçoveyeke berfireh a herêma Serhedê digirt nav xwe:

[ ÇIYAYÊ TENDÛREKÊ ] (Mertalê Xwezayî)

│

▼

[ DEŞTA ÎDIRÊ / AGIRÎ ] ───► [ NAVEND: EBEX (ÇALDIRAN) ] ◄─── [ SÎNORÊ ÎRANÊ (TEBRÎZ) ]

▲ (Gundê Qubikê / Zindana Zinarî)

│

[ KELA HOŞAPÊ / WASTAN ] (Xeta Başûr)

1. Navend: Ebex (Çaldıran) û Gundê Qubikê (Yeniyaka)

• Koordînat û Taybetmendî: Navenda birêvebirinê, qezaya Ebexê (îro: Çaldıran, ser bi parêzgeha Wanê ve) û gundê Qubikê (îro: Yeniyaka) bû. Ev herêm li ber çiyayê asê yê Alikelle cih digire.

• Girîngiya Stratejîk: Ebex, deştekî bilind e ku rêyên bazirganiyê û leşkerî yên di navbera Tebrîz (Îran) û Wan/Erzîromê (Osmanî) re derbas dibin kontrol dike. Kok Axa ji vê derê bac ji karwanên bazirganiyê wergirtiye.

2. Zozan û Herêmên Dorhêlê (Bandor û Çêregeh)

Sînorê siwariyên Mala Kok Axa di sedsalên 17 û 18'an de dabeşî ser van deverên erdnîgarî dibû:

• Deşta Îdirê û Agirî (Sürmeli çukuru): Zivistanê hinek eşîrên di bin banê wan de dadiketin van deştên germ, havînan jî dikişiyan zozanên sar ên Ebexê.

• Kela Hoşapê û Wastan (Gurpınar): Di sedsala 16'an de şopên malbatê li herêma başûrê deryaçeya Wanê jî peyda dibûn.

• Çiyayê Tendûrekê: Ev herêma volkanîk wekî mertaleke xwezayî li dijî êrîşên leşkerî稳定的 derve dihat bikaranîn.

________________________________________

4. KONFEDERASYONA EŞÎRÊN ÊZÎDÎ YÊN BIN HUKÛMDARIYÊ

Kok Axa ne tenê axayê gundekî bû, ew serokê yekîtiya van eşîrên sereke yên Êzîdiyan bû:

1. Eşîra Birûkî (Birûkan): Baskê herî mezin û xurt ê leşkerî ku siwariyên herî bêtirs ji wan pêk dihat.

2. Eşîra Sipkî (Sipkan - Baskê Êzîdî): Hevpeymanên xurt ên ku li deşta Agirî û Îdirê xwedî hêz bûn.

3. Eşîra Dasinî (Dasanî) û Sînakî: Eşîrên kevnar ên xeta sînorê Îranê.

4. Xetên Pîr û Şêxan: Rêberên olî yên ku pergala bawerî û pergala rûspîtiyê di nav dîwana Kok Axa de dimeşandin.

________________________________________

5. SÎSTEMA HIQÛQÊ: ZINDANA QUBIKÊ (QUBIKA)

Tenê desthilatdarên ku xwedî hêza dewletbûn û qanûndanînê ne dikarin zindanan ava bikin. Kok Axa li gundê Qubikê, zindaneke ku ji 12 beşan pêk tê û di nav zinaran de hatiye kolandin ava kir.

• Edaleta Serbixwe: Di vê zindanê de diz, zorker, talanker ... rûreş û kesên ku mafê jin û zarokan binpê dikirin dihatin cezakirin.

• Hiqûqa Dilşah Xatûnê: Di çîrokan de tê gotin ku Dilşah Xatûnê tu carî cudahî nexistiye navbera misliman û êzdiyan; wê tenê li gorî heqî û edaletê ferman dida.

________________________________________

6. FOLKLORA CIVAKÎ Û DENG_BÊJÎ

Ji ber ku gelek belgeyên nivîskî di şerê bi Heyderan re û di dema koçberiyê de winda bûn, dîroka Mala Kok Axa di sîngê dengbêjan de hat parastin:

• Klamên Cengê: "Siwariyên Mala Kok Axa daxistine binê zinaran... dibêjin qey her kes mêr e, lê mêraniya rasteqîn li ser textê Kok Axa xuyaye..." (Klamên şerê li dijî Heyderan).

• Klamên Koçberiyê: Êşa terkkirina gundê Qubikê û koçkirina ber bi Qefqasyayê ve ku ji aliyê dengbêjên Êzîdî (wekî Şero-yê Biro) ve hatine strandin.

• Gotinên Pêşiyan: Li herêma Wanê ji bo tirsandina zilmkarana hîn jî tê gotin: "Ma qey tu nabêjî dîwana Kok Axa û Zindana Qubikê heye!"

________________________________________

7. ÇAVKANIYÊN DÎROKÎ Û AKADEMÎK (BIBLIOGRAPHY)

1. Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (Sedsala 16’an): Çavkaniya herî kevn a ku qala mîrgeh, hûrgiliyên eşîrên Êzîdî (Dasiniyan) û hêza wan a leşkerî ya li herêma Wan û Serhedê dike.

2. Arşîvên Serokwezîrtiya Osmanî (BOA - Başbakanlık Osmanlı Arşivi):

o Defterên Nifûs û Tahrirê (Van Vilayeti / Abahâ Kazası): Belgeyên derbarê gundê Qubikê, bacên herêmî û lîsteyên koçberiya Êzîdiyên Serhedê.

o Mühimme Defterleri (Sedsala 17-18’an): Fermanên sînor ên derbarê tevgera eşîrên Êzîdî û têkiliyên wan ên bi Îranê re.

3. Arşîvên Dewletê yên Gurcistanê û Rûsyayê (Tbilisi / St. Petersburg): Ferman û belgeyên resen ên sedsala 16 û 17’an ku ji aliyê Şahên Sefewî ve ji bo kalikên Kok Axa (Evdal Axa) hatibûn şandin û ji aliyê neviyên wan (Xelîl Axa) ve li Qefqasyayê hatine parastin.

4. Eskerê Boyîk, Bi kurtayî dîroka Êzdiyên Ermenistanê (ISBN: 978-605-4852-62-8, Weşanên J&J, 2016): Agahdarî û lêkolînên li ser dîroka zozanên Serhedê, koçberiya neviyên Mala Kok Axa ber bi Ermenistanê ve û parastina arşîvên malbatî yên Qefqasyayê.

5. Raporên Arkeolojîk û Herêmî yên Serhedê: Raporên parastina mîrateyên dîrokî li ser avahiya "Ezidi Kok Ağa Kalesi ve Zindanı" (Keleh û Zindana Qubikê) ya li Çaldıranê.

6. Antolojiya Dengbêjên Serhedê: Koleksiyonên devkî û qeydên deng ên li ser klamên "Mala Kok Axa" û çîroka "Dilşah Xatûnê".

#MalaKokAxa #EvdalAxa #MîrgehaÊzîdxanê #Ebex #Çaldıran #ZindanaQubikê #DilşahXatûn #Serhed #EşîraBirûkî #EskerêBoyîk

Ev xebata akademîk û dîrokî ji aliyê nivîskar û lêkolînerê Êzdî Kemal Tolan ve, li ser bingeha arşîvên dîrokî, pirtûkên akademîk (mîna berhema Eskerê Boyîk) û folklora devkî, bi alîkarî û hevkarîkirina teknolojiya Hişê Zîrek (AI/KI) hatiye berhevkirin û amadekirin.