Destpêk

Dîroka dînî û civakî ya Rojhilata Navîn û Anadoluyê di sedsala 13'an de ket nav guhertineke pir kûr. Di vê serdemê de, terîqata Adewî (bingeha Êzdîtiya îro) ya ku li derdora perestgeha Lalişê şîn bû, sînorên xwe yên herêmî derbas kirin. Ji ber ku Şêx Adî b. Musafir (Şêx Adî yê 1'an) qet nezewicîbû û zarokên wî tune bûn, mîrat û serokatiya terîqatê di ser xeta birayê wî re meşî.

Bi serkêşiya mîratgirên malbata Şêx Adî (Xanedana Adanî) yên wekî Şêx Ebûl Berekat (biraziyê Şêx Adî), Şêx Adî yê Duyem, Şêx Hesen û Şêx Şerefedîn, ev tevger ne tenê wekî bîrdoziyeke ruhanî, lê wekî hêzeke leşkerî û siyasî ya mezin ber bi bakur û rojavayê Anadoluyê ve belav bû. Vê belavbûnê ji aliyekî ve rê li ber şerên dijwar ên desthilatdariyê bi mîrên misilman re vekir, ji aliyê din ve jî bingeha hevxwîniyeke kûr a rîtuelî, mîtolojîk û siyasî di navbera Êzdîtî û Elewîtiya Anadoluyê de ava kir.

I. Hêza Leşkerî û Torên Erdnîgariyê: Ji Hekkarî Ber Bi Dilê Anadoluyê

Di nîvê sedsala 13'an de, neviyên Şêx Adî (bi taybetî di serdema Şêx Hesen de) stratejiyeke berfireh a civakî û siyasî meşandin. Malbata şêx tenê li Lalişê rûnenişt; wan girêdanên xwe yên bi eşîrên çiyayî re xurt kirin [Lescot, 2001]:

• Komkirina Şervanan: Navenda sereke ya leşkerî ya vê tevgerê devera Hekkarîyê û çiyayên Şengalê bûn. Neviyên şêx karîbû hezarên şervanên êzdî yên fedaî û jêhatî li bin yek alayê kom bikin [Suvari, 2011].
• Xeta Stratejîk a Anadoluyê: Bi alîkariya vê hêza çekdar, bandora Adewiyan gihîşt herêmên wekî Malatya, Harput (Xarpêt), Erzincan û Kemahê [Suvari, 2011]. Ev herêm di serdema navîn de herêmên sînorî û herî stratejîk ên bazirganiyê bûn.
• Kontrola Aborî û Siyasî: Bicîhbûna li van bajaran nîşan dide ku tevgerê dixwest rêyên karwanan ên di navbera Îran, Mezopotamya û deryaya Reş de kontrol bike da ku bingeha xwe ya aborî biparêze.

II. Kêşbûn û Hevsengiyên Siyasî: Şerê Desthilatdariyê yê bi Mîrên Misilman re

Gava ku Adewî bûn xwedî artêşeke fedaî ku fermanên xwe rasterast ji şêxê li Lalişê digirin, tîna siyasî ya herêmê guherî. Ev rewş ji aliyê serwerên misilman ên herêmê (mîna mîrên Mûsil, Hewlêr û parêzgarên Selçûqiyan) wekî "dewletek di nav dewletê de" û metirsiyeke mezin hat dîtin [Suvari, 2011].

1. Şerê bi Bedreddin Lürek (Lulu) re û Kuştina Şêx Hesen

Yek ji rûpelên herî xwînvî di dîroka Adewiyan de, şerê wan ê li dijî Parêzgarê Mûsilê, Bedreddin Lürek (Lulu) ye:

• Êrîşa li ser Lalişê: Bedreddin Lürek, gava dît ku bandora neviyên Şêx Adî heta kûrahiya Anadoluyê belav bûye û hêza wan a leşkerî li Hekkarîyê gihîştiye lûtkeyê, artêşek mezin şand ser herêma Laliş û Şengalê [Lescot, 2001].
• Kuştina Şêx Hesen (1246): Di encama van şer û zextên siyasî de, serokê herî xurt ê tevgerê Şêx Hesen hat girtin û paşê hat îdamkirin [Suvari, 2011]. Gorya Şêx Adî û cîhên pîroz hatin xerakirin da ku bandora wan a ruhanî bête şikandin.

2. Têkiliyên bi Selçûqî, Babayî û Moxolan re

Sedsala 13'an serdemeke wisa bû ku li Anadoluyê sînorên dînî û mezhebî yên hişk hîn tam ava nebibûn:

• Serhildana Babayan (1240): Gava ku Baba Îshak li herêmên Malatya, Amasya û Tokatê li dijî zilm û bacên giran ên Selçûqiyan serhildanekî mezin da destpêkirin, gundî û şervanên êzdî yên li wan herêman rasterast an nerasterast bandor bûn [Suvari, 2011]. Vê avhewaya şoreşgerî rênîşanderên mîstîk û batînî anîn cem hev.
• Dîplomasiya Moxolan (Îlxaniyan): Bi hatina Moxolan re, neviyên Şêx Adî dîplomasiyeke xurt bi xanên Moxolan re meşand da ku tola xwe ji mîrên misilman ên ku êrîşî Lalişê kiribûn hilînin [Lescot, 2001]. Vê hevsengiya nû rê da ku Êzdî ji herêmên Anadoluyê paşve bikişînin ser çiyayên Hekkarî û Şengalê û li wir keleha xwe biparêzin.

III. Hevxwîniya Çandî û Rîtuelî: Êzdîtî û Elewîtiya Anadoluyê

Belavbûna leşkerên êzdî û şêxên adewî li herêmên wekî Malatya, Erzincan û Dêrsimê, tovikên hevxwîniyeke kûr a dînî çandin. Di navbera her du baweriyan de xalên hevbeş ên herî berçav ev in [Suvari, 2011]:

A. Sîstema Civakî û Kastî

• Pîr-Murîd û Şêx: Di her du baweriyan de jî sîstema hiyerarşiya ruhanî (Şêx, Pîr, Murîd di Êzdîtiyê de; Pîr, Rêber, Reber di Elewîtiyê de) bingeh e.
• Zewac û Kirvebûn: Di her du civakan de jî zewaca derveyî dîn an jî derveyî çînên ruhanî qedexe ye. Sîstema Kirvebûnê wekî girêdaneke pîroz û herheyî ya civakî tê qebûlkirin.

B. Pîroziya Hêmanên Xwezayê û Kosmolojî

• Kulta Roj û Agir: Êzdî berê xwe didin rojê û nimêj dikin (Baweriya Şemsî). Di Elewîtiyê de jî roj û agir wekî nûra Xwedê (an jî nûra Elî) pîroz têne dîtin û çira tê pêxistin [Suvari, 2011].
• Tenasuh (Dagerîna Giyan): Her du dîn jî bawer dikin ku giyan piştî mirinê laş diguhere û di sînorên cîhanê de dimîne heta ku digihîje rûmet û pakiya dawî.

C. Kesayetên Pîroz ên Hevpar

• Navên wekî Şêx Adî û Şêx Hesen di hinek mît û beyteke kurdên elewî yên herêmên Serhed û Dêrsimê de bi rêzgirtineke mezin têne bîranîn, ku ev yek nîşana rasterast a bandora wan a leşkerî û ruhanî ya sedsala 13'an e [Suvari, 2011].

Encam

Berfirehbûna tevgera Adewî di nîvê sedsala 13'an de ji Lalişê heta Erzincan û Malatyayê, rûpeleke zêrîn û stratejîk e. Ev tevger, ne tenê bi şûr û leşkeran, lê bi felsefeya xwe ya mîstîk, rîtuel û mîtolojiyê karîbû bibe pireke zindî di navbera civakan de. Hevxwîniya kûr a ku îro di navbera Êzdîtî û Elewîtiya Anadoluyê de tê dîtin, encama vê tevgera dîrokî ye.

Amadekar: Kemal Tolan, Nivîskar û Lêkolînerê Êzdî

(Li ser bingeha lêkolîna akademîk a Doç. Dr. Çakır Ceyhan Suvari û çavkaniyên dîrokî yên pêvekirî û alîkariya KI hatiye berhevkirin)

Çavkanî

1. Suvari, Ç. C. (2011). Ezidilik ve Anadolu Aleviliği Arasındaki Ortaklıklar Üzerine Bir Deneme. Isamveri, Ankara. ISAM
2. Lescot, R. (2001). Yezidiler: Tarih, Gündelik Hayat, Dini İnançlar. Avesta Yayınları, İstanbul.