Kemal Tolan: Silav û rêz Pîr  Xelat. Gotara te ya li ser "Rastiya Sînor û Astengiyên Zewacê di Êzdiyatiyê da" di nav civakê û lêkolîneran da dengvedaneke mezin çêkir. Di destpêkê da, tu dikarî ji bo me felsefe û mahneya kûr a Zewacê di dînê Êzdiyatiyê da şirove bikî?

Pîr Xelat Eliyas: Gelek silav û rêz ji bo te jî mamoste Kemal. Di felsefe û torên kûr ên Êzdiyatiyê da, parastina rewa giyanî, ol û erkanan pêngeha herî girîng a hebûna vî civakî ye. Zewac di Êzdiyatiyê da ne tenê girêbesteka pîşeyî an peymaneka civakî ye; ew biryardariyeka rûhanî ye ku hevsengiya baweriyê, çandê û neslê (zuriyetê) biparêzeye.

Di Êzdiyatiyê da, her kesek xwediyê rêzeke rûhanî ye ku ji farzên terîqet(rastî) û heqîqet(îbadet)ê pêk têt (mîna hebûna: Şêx, Pîr, Hosta û Merebî, yar û birayên axretê). Kesê ku ji van farzan derbikeve yan xwe ji ol û erkanên xwe cuda bike, ew bi xwe ji hebûna baweriya Êzdiyatiyê dûr dikeve. Zewaca pîroz tenê di navbera wan kesan da pêk têt ku, van ol û erkanan nas bikin û xwedî li baweriya xwe derdikevin.

Kemal Tolan: Pîrê min di gotara te da xaleke li ser "Astengiya Zewaca bi Derveyî Civakê re" ango sînorê neslê din re heye. Çima ev sînora di Êzdiyatiyê de evqas pîroz û neguherbar e?

Pîr Xelat Eliyas Eliyas: Êzdiyatî ne oleke tebşîrî (mîsyonerî) ye; ew dergehê xwe ji bo tu kesî venake û mirovan naxe nav baweriya xwe. Ji ber vê yekê, yek ji sînorên herî diyar ew e ku Zewaca bi kesên derveyî olê re nayê qebûlkerin. Civaka Êzdî têkiliya zuriyetê û zewacê bi kesên derve re nake. Zuriyet û nesla ku ji zewaceke derveyî olê çêdibe, di nav torên civakî û rûhanî yên Êzdiyatiyê da cih nagire û ew nikarin tevlî karûbarên olî bibin.

Ev asteng û sînor ne ji bo cudakarî , kîn an nefretê ne, belê ji bo parastina sir û mîrata kevnar a Êzdiyatiyê ne. Ev bawerî bi hezarên salan di nav ferman, zilm û zextan da tenê bi riya van sînor û girêdanên navxweyî hatiye parastin.

Kemal Tolan: Pîrê rêzdar, gelek nîqaş û lêkolîn li ser "Peymana sala 1837an a Koçek Birahîm yê Îxtiyarê Mergê bû" hene. Têkiliya vê peymanê û qanûna dîrokî ya zewaca ravandinê di nav Êzdiyan da çi ye?

Pîr Xelat Eliyas: Erê mamoste Kemal, ev babet mijareke pir girîng e û di nav me da gelek nîqaş, kêş û vexêş û gengeşe li ser vê hindê çêbûn. Lê min ev agahî wekî gotina dîrokî ya rast nivîsî, ji ber ku ev babet xwediyê çavkaniyeke saxlem û bawerbar e (mazdarmaweye). Di sala 1837an da, wesiyeta dîrokî ya Koçek Birahîm yê Îxtiyarê Mergê rûniştandineke nû da rêzikên zewacê. Bi vê wesiyetê re, qanûna "zewaca ravandinê" hate birêkûpêkkirin.

Wesiyet dibêje ku heke keç û xortekî Êzdî bi dilê hev û li gorî rêbaza dîrokî ya "Hed û Sadên Êzdiyatiyê" bixwazin bizewicin, lê dê û bav li dijî wê zewacê derkevin û ew bi hev re birevin biçine nav maleke Êzdiyan, dê û bav maf nîn e ku biçin wan ji wê malê derbixin yan wan ji hev cûde bikin. Heke dê û bav li ser derkirina wan bi serhişkî israr bikin, di wê rewşê da divê dê û bavên serhişk bixwe bêne sûcbarkirin û ne ku evîndarên ciwan.

Kemal Tolan: Rewşenbîr û mamoste hêja, te di dengê xwe yê da behsa sînorê olî yê herî tund ê vê "ravandinê" kir. Cudahî û xetereya ravandina ku evîndarên ciwan di wextê revandinê de neçine nav malê miletên dî çi ye?

Pîr Xelat Eliyas:** Belê mamoste, ev xala herî jî pir girîng e! Jixwe wesiyeta Koçek Birahîm kiribû tenê ji bo vê dema evîndar hevûdin birevînin bû û dibêje , wexta "dilê du kesan ketibe yek û bi halaliya Xwedê û li ser rêya Êzdiyatiyê hevû din birevînin " rewa ye: Lê divê tenê  biravin nav Êzdiyan. Bi tu awayî çênabe ku keç û xortekî Êzdî hevdu biravînin û biben nava miletê biyanî (miletên dî / dervayî olê). Ji ber ku miletên dî çavbirçîtiyê (tewmê) li hember keç û ciwanên me dikin, li ser wan hîleyan dikin, li hevpêçûn çêdibin û wan bi xiyanetê dizivirin e nav miletê xwe de . A ji ber wê ye di wesiyeta ku Koçek Birahîm kiribû de gotiye , „ravandina ber bi derve ve gunehekî mezin e û ew bi tu awayî di dînê me da nayê pejirandin“.

Kemal Tolan: Pîrê min,  ji bo parastin û belavkirina vê wesiyet(peyman)a dîrokî, te bi xwe wekî kesayetekî ruhanî û lêkolîner ruxsetek standiye?

Pîr Xelat Eliyas : Belê mamoste Kemal , min li ser vê babetê ruxset (destûr) ji Mîrê Êzdiyan û ji Bavê Şêx xwast û min bi destûra wan min ev vîdyoya li ser „"Rastiya Sînor û Astengiyên Zewacê di Êzdiyatiyê da" çêkiriye. Ev wekî tifaqa me ya dîrokî ye ku em ramanên xwe bi ruxset û li ser bingeha jêderên resen (mazdar) eşkere bikin.

Kemal Tolan: Pîrê me yê rêzdar, te di gotara xwe de bahsa Keleş Çelo û Xaltiyan jî kiriye. Tu dikarî li gorî zargotina ku te berhevkiriye bibêjî , ka Keleş Çelo kî bû û ew î çawa ev wesiyetê ji Lalişê gihandina vê nava Xaltiyan?

Pîr Xelat Eliyas: Keleş Celo xortekî 18 salî yê Xaltî bû ku di sala 1837an da hatibû Lalişê. Wê şevê dema mezinên Xaltiyan vegeriyan, Baba Şêx Koçek Birahîm ew li ba xwe di "Meclîsa Şêx Fexir" da hişt û rênasî, seyr û keşfa rûhanî da wî. Keleşê Çelo li ser riya vegerê lehengiyên mezin kirin: wî li Mêrdînê xortekî Êzdî ji destê du kesan ên ku zext lê dikirin dînê xwe biguhere rizgar kir û piştre keçeke Êzdî ya ji gundê Zivenga Zoro Axa ku dixwestin bi zorê bidin kurê muxtarekî ereb li nêzî Ezazê xelas kir. Dema gihişt Zevenka Zoro, wî silav û wesiyeta dîrokî ya Koçek Birahîm gihand Mala Zoro û mezinên Xaltiyan, û wan jî bi rêzdarî ev tifaq pejirandin.

Kemal Tolan: Mamoste û rewşenbîrê hêja, ji bo hevpeyvîna me fêrker be, dixwazim tu hinekî bahsa di Êzdiyatiyê de rê û rismên  mijara jinberdanê (berdana hevjîniyê) bikî . Berî ku tu bersivê bidî, min jî di pirtûka xwe (Nasandina Kevneşopên Êzdiyatiyê 1 de -ISBN: 978-625-7085-20-5) nivîsandiye ji ber ku zina li welat kêm an tunebû , rûdana jinberdanê jî li ba Êzdiyan gelekî kêm bû. Tu dikarî ji bo me rave bikî ka civîn û dîwana civakî çawa li ser vê mijarê radwestiyan?

Pîr Xelat Eliyas: Her hebî mamoste Kemal, te baş kir ku ev mijar anî bîra min. Rast e, jinberdan di dînê me da wekî gava herî dawî û herî giran tê hesibandin. Berê wextê evdekî bixwesta dev ji malxo (zilamê xwe) an jî kevaniya (jina xwe) berde, wî gazî mezinên malbatê û oldarên xwe dikir. Dîwanek dihate sazkirin; jin û mêr gilî, gazin û sedemên xwe di dîwanê de digotin. Gava dîwana rûniştî nikarîbûya wan li hev bîne, wê çaxê biryara berdanê dipejirandin. Li wir, jin û mêr di dîwana rûniştî de bi vî rengî ji hev re sond dixwarin û digotin: «Tu ji vir û pê de şêx û pîrê min î»*. Piştî vê sondê, ew ji bo hev heram dibin û êdî wekî xwişk û birayên dînî tên qebûlkirin, qet nikarin vegerine ser hev.

Kemal Tolan: Mamoste hêja, heke mezinên malbatê û dîwan neyên civandin, gelo rêyeke din heye ji bo qebûlkirina berdanê? Û rewşa zewaca wan a paşerojê çawa çareser dibe?

Pîr Xelat Eliyas: Belê, heke dîwana malbatê neyê civandin, divê dîsa bi hindikayî , sê şahidên rasteqîn ên devjihevberdanê hebin daku berdan were pejirandin, eger na devjihevberdan qebûl nabe. Heta ku ev berdan bi temamî safî nebe jî, tu kes ji wan nikare bi kesekî din re bizewice. Lê dema ku berdan safî bû, wê demê jin û mêrên berdayî dikarin dîsa bi Êzîdiyekî din re bizewicin.

Kemal Tolan: Pîrê min, min di pirtûka xwe de bal kişandiye ser mijara çênebûna zarokan. Di toreyên me de ev pirsgirêk çawa dihatin birêvebirin?

Pîr Xelat Eliyas: Ev jî xaleke civakî û ruhanî yên pir hesas e. Dema zarokên jineke zewicî çênedibûn, mêrê wê dikaribû hewiyekê (jina duyem) bîne ser wê, û carnan du-sê jinên mêrekî bi hev re di nav aştî û rûmetê de dijiyan. Lê li aliyê din, dema ku kêmasî di mêr de hebûna, mafê rewa yê jinê hebû ku dev ji mêr berde û jiyana xwe ya nû ava bike. Vê yekê nîşan dida ku urf û adetên me rêzê li mafên jinan û çareseriyên rastîn digirin.

Kemal Tolan: Mamoste û Rewşenbîrê me Pîr Xelat Eliyas, ez pir spasiya te dikim ji bo van rênasî û hûrgiliyên giranbiha ku rûmet û rastiya dîrokî ya civaka Êzdiyan diparêzin .

Pîr Xelat Eliyas:Tu jî gelekî sax bî mamoste Kemal, ez her dem di xizmeta parastina rastiyê da me. Xwedê te jî biparêze!.

Têbiniya min a li ser sererastkirina demên Dîrokî:

Ez wekî lêkolînerekî Êzdî gelekî hurmet û rêzê nîşanî vê zargotina hêja didim, ya ku birêz Pîr Xelat Eliyas ji devê rûspî, edîb û zanyarê dînî û dîrokî yê ji gundê Bekra yê li ser Çiyayê Şingalê, rehmetiyê Fakîr Cindo Xidir Hisên (19??–2006) li ser Wesiyeta Koçek Birahîm û Serpêhatiya Keleş Celo ya Sala 1837an berhev kiriye. Lê li gorî zanîna min, dema ku rehmetî Koçek Birahîm li Lalişê Îxtiyarê Mergehê bû, ew serdem dibe di derdora sala 1700-40an de bû. Her weha gelekî rast e ku egîd û lehengê Xaltiyan, rehmetiyê Keleşê Çelo jî di derdora sala 1837an de di şerê Erenza Şêxan de berevanî li Êzdîxana herêma Xerzanê (ku di nav sînorên Xaltiyan de ye) kiriye.

Kemal Tolan, nivîskar, lêkolînerê çande û kevneşopên Êzdîtiyê

Spas ji bo alîkariya „NotebookLM“ê!

Lîsteya Jêder û Çavkaniyên Akademîk (Bibliography)

1. Çavkaniyên Nivîskî (Kovara Dengê Şêxan):

• Cefo, Pîr Xelat Eliyas (2026). "وصية كوجك برهيم و رحلة كلش جلو سنة 1837 إلى لالش" (Wesiyeta Koçek Birahîm û Serpêhatiya Keleş Celo ya Sala 1837an ber bi Lalişê ve). Gotar di Gۆvarda Dengê Şêxan (Kovara Dengê Şêxan) de di dîroka Tîrmeh 6, 2026an de hatiye weşandin.

2. Çavkaniyên Devkî yên Dîrokî (Oral History Source):

• Hisên, Fakîr Cindo Xidir (19??–2006). Rûspî, edîb û zanyarê dînî û dîrokî yê ji gundê Bekra yê li ser Çiyayê Şingalê. Ev çîrok û agahiyên dîrokî rasterast ji devê wî li perestgeha pîroz a Lalişa Nûranî, di dema rêwîtiya kevneşopî ya dînî ya bi navê "Nan û Mast" (نان وماستا) di dîroka 26/03/2000an de (roja Pêncşemê) ji aliyê Pîr Xelat Eliyas Cefo ve hatine guhdarîkirin, qeydkirin û tespîtkirin.

3. Çavkaniyên Deng, Medya û Ruxseta Ruhanî:

• Cefo, Pîr Xelat Eliyas. Tomara Dengê Resen û Daxuyaniya Ruhanî (Vîdeokilîpa li ser "Rastiya Sînor û Astengiyên Zewacê di Êzdiyatiyê da"). Ev tomar bi ruxset û destûra fermî ya Mîrê Êzdiyan û Bavê Şêx hatiye amadekirin.
  • Zencîreya (Link) Dengê Vîdeokilîpê ya Facebookê: Facebook Reel.

4. Çavkaniyên Zanyarî û Hiqûqî yên Êzdiyatiyê (Pirtûka Lêkolîner Kemal Tolan):

• Tolan, Kemal , Nasandina Kevneşopên Êzdiyatiyê 1, Nimreya Navneteweyî ya Pirtûkan (ISBN): 978-625-7085-20-5.