Kemal Tolan

Di nav gerok û mîsyoneran de, kesên wekî George Percy Badger jî hene ku, agahiyên girîng û rast derbarê Êzdiyan de pêşkêş kirine.

Di sedsala 19emîn de, gelek gerok û mîsyonerên Ewropî hewl dan ku civak û baweriyên Rojhilatê Navîn nas bikin. Yek ji wan kesan George Percy Badger bû, mîsyonerê inglîz ku bi pirtûka wî The Nestorians and their Rituals (1852) tê zanîn. Di vê pirtûkê de, Badger ne tenê li ser Nestûriyan, lê di heman demê de li ser Êzdiyan jî agahiyên girîng pêşkêş dike.

Badger di navbera salên 1842–1844 de li Mosul û herêmên wê derdorê maye, û paşê jî demekê li gundên Êzdiyan derbas kiriye. Ev têkiliya rastîn bi civaka herêmê re, wî şert pêk anî ku bi şahitîya xwe jiyana Êzdiyan qeyd bike. Lêbelê, divê bê zanîn ku nêrîna wî ne bêalî bû; ew bi çavê mîsyonerî û bi çarçoveya Xiristiyanî lê dinirxîne.

Rêxistina civakî û nasnameya Êzdiyan

Li gorî Badger, Êzdiyan komek olî ne ku rêxistina civakî ya taybet hene. Ew diyar dike ku civaka wan li ser bingehê rêbertiya olî hatiye avakirin û kesên mîna Şêx û serokên din rolên bingehîn dilîzin.

Her wiha, Badger amaje dike ku Êzdiyan xwe wek miletêk bi nasnameya taybet dibînin û zimanê wan jî kurdî ye. Ev têgihiştin nîşan dide ku Êzdîtiyê ne tenê dîn e, lê di heman demê de nasnameyek çandî û civakî ye ku jiyana rojane ya civakê jî tê de asêkirin.

Rîtûel û jiyana olî

Di nivîsên Badger de, rîtûelên Êzdiyan bi baldarî hatine şirovekirin. Ew dibêje ku qewl û stranên pîroz — ku bi awayekî devkî ji nifşan ber bi nifşan têne parastin — rolê girîng dilîzin. Qewal, ku stranbêjên olî ne, di rîtûelan de cihê sereke hene.

Her wiha, cejn û zîyarêt wek beşên girîng ên jiyana olî hatine nîşandan. Badger têbînî dike ku di hin rîtûelan de, xwezayî yên wek roj, agir û av wek sembolên pîroz hatine qebûlkirin.

Tawûsî Melek – navenda baweriyê

Di baweriyên Êzdiyan de, Tawûsî Melek kesayeta bingehîn e. Li gorî têgihiştina Êzdî, ew serokê heft milyaketan e û ji aliyê Xwedê ve hatiye erkirin ku cîhanê rêve bibe.

Tawûsî Melek di vê nêrînê de wek meleke ronahî û başî tê qebûlkirin. Ev tiştek e ku pir caran ji aliyê kesên derveyî ve baş ne hatiye têgihiştin. Badger jî di nivîsên xwe de amaje dike ku şîroveyên derveyî carinan nikarin rastiya vê baweriyê bi temamî veguherînin.

Qurban û Îda Qurbanê di Êzdîtiyê de

Badger qurban kirin wek beşek ji rîtûelên civakî nîşan dide û dibêje ku di hin cejnan de heywan tên qurban kirin. Lêbelê, li gorî têgihiştina rast a Êzdî, qurban kirin wateyek taybet heye.

Qurban bi taybetî bi Îda Qurbanê ve girêdayî ye. Di vê cejnê de:

• heywanek tê qurban kirin
• goştê wî di nav civakê de tê belavkirin

Her wiha, hêjî (xwarin) ji bo miriyên malbatê jî tê derxistin, ku ev jî beşek ji rîtûelê ye. Ji ber vê yekê, qurbani di Êzdîtiyê de ne tiştekî giştî ye, lê rîtûalek pîroz e ku bi cejn û rêsman ve girêdayî ye.

Nîqaşa nêrîna Badger

Her çend Badger yek ji pêşîn nivîskarên Ewropî bû ku li ser Êzdiyan nivîsî, divê nivîsên wî bi hişyariyê bên xwendin. Ew mîsyonerek bû û bi çarçoveya baweriya xwe dinirxîne. Ji ber vê yekê, hin şîroveyên wî bi çarçoveya “baş û xerab” hatine avakirin.

Lê di heman demê de, nivîsên wî ji bo xwendina dîrokî û zanistî hîn jî girîng in, bi şert ku bi nêrînek balanse û rexnegirane bên bikaranîn.

Encam

Di encamê de, li gorî Badger, Êzdiyan civakek olî ne ku:

• xwedî rîtûel û baweriyên taybet in
• bi tradîsyona devkî dijîn
• û cejn û rîtûel di jiyana wan de rolê girîng dilîzin

Lê li gorî têgihiştina rast a Êzdî:

• Tawûsî Melek navenda baweriyê ye
• qurbani bi taybetî di Îda Qurbanê de rîtûalek pîroz e
• û Êzdîtiyê dîneke serbixwe û xwecihî ye

Nivîskar û lêkolînerên Êzdîtiyê Kemal Tolan

Têbinî:

Min bixwe nikarîbû naveroka pirtûka Badger, George Percy bixwînim û wergerînim!

Tevaya gotarê bi alîkariya hişê zîrek(KI) hatiye amdekirin.

Cavkanî (Bibliography / Referansên temam):

Primary sources (Çavkaniyên bingehîn)

1. Badger, George Percy. (1852). The Nestorians and their Rituals… (Vol. I). London: Joseph Masters. (Di sernavê de “an inquiry into the religious tenets of the Yezedees” tê nîşandan; wêne: “Sheikh Nasir – the religious head of the Yeseedees”). [en.wikisource.org]
2. Badger, George Percy. (1852). “CHAPTER X” — An Inquiry into the Religious Tenets of the Yezeedees (pp. 111–134). (Sacred Texts Archive transcript). Sacred Texts – rty01 [sacred-texts.com], [sacred-texts.com]

Secondary / contextual sources (Çavkaniyên alîkar)

3. Wikipedia. “George Percy Badger.” (Biyografî & kar). Wikipedia – George Percy Badger [amazon.com]
4. Wikipedia. “Tawûsî Melek.” (Nasnameya giştî ya Tawûsî Melek). Wikipedia – Tawûsî Melek [hevseltimes.org]
5. Wikipedia. “Yazidism.” (Kontekst: teoloji, heptad, role Tawûsî Melek). Wikipedia – Yazidism [openlibrary.org]
6. Encyclopaedia Britannica. “Yazidi.” (Struktura civakî: chief sheikh & emir; kontekst). Britannica – Yazidi [books.google.com]