1) Girê Miraza (Göbekli Tepe) û girêdana wê bi Êzdiyatî

Girê Miraza, ku li herêma Bakurê Kurdistanê ye û 12.000 sal berî niha hatî çêkirin, di dîroka mirovahiyê de yek ji herî kevintirîn şopên rîtûelan e. Di vê cihê de em dibînin stûnên T‑şeklî, rolyefên heywanan, nîşanên rojê û şemsê, û şopên astronomiyê. Ev hemû tişt îro jî di Êzdiyatîyê de zindî ne. Ev nîşan dide ku çanda rojperestî, rîtûelên salane û pîşeyên pîroz ji berê berê li Mezopotamyayê hatine parastin û bi awayekî berdewamî gihiştin Êzdiyan.

2) Qewlên Êzdî û mîtolojiyên kevnar

Qewlên kevnar yên Êzdiyan – wek Qewlê Mehan, Qewlê Zebûnî Meksûr û qewlên Şêşims – di xezîneyê de mîtolojiyên kevnar ên Sumerî, Akadî û îranî bi awayekî zindî parastine. Di qewlên afîrandina dinyayê, çêbûna Lalişê, rîtûelên rojperestî û rola Şêşims de em dîtinên gelekî mezopotamî dibînin. Ev girêdan nîşan dide ku Êzdiyatî dîroka xwe ji çandên kevnar ên herêmê wergirtîye.

3) Salnameya Êzdîtiyê û astronomiya kevnar

Salnameya Êzdîtiyê li ser ezmannasî û sitêrkên kevnar hatiye avakirin. Sitêrkên Pêrû, Terazû, Qorix û rîtûelên rojê hemû bi astronomiya mezopotamî re girêdayî ne. Her sitêrk demek taybetî di salê de nîşan dide û rîtûelên Êzdî bi vê rêzê ve têne birêvebirin. Ev nîşan dide ku ezmannasî û rîtûelên salane ji berê berê hatine parastin û heta îro jî zindî ne.Divê ev mijar di nav civakê, di nav ruhanî û lêkolîneran de bê nîqaşkirin da ku em bikarin salnameyekî yekgirtî ava bikin. Ev ne tenê parastina dîrokê ye, belkî afirandina pêşerojê ye.

4) Pîşeyên kevnar û rîtûelên îro

Hinek pîşeyên kevnar – wek şems, şêr, tor, hêlîn û heywanên din – heta îro jî di rîtûelan de têne bikaranîn. Ev pîşeyên di dîroka mezopotamî de jî hatine bikaranîn û Êzdiyan wan bi awayekî berdewamî parastine. Ev jî nîşan dide ku Êzdiyatî dîroka xwe ne biriye û çanda kevnar bi awayekî zindî gihişte îro.

5) Encam

Êzdiyatî ne tenê baweriyeke kurdî ye, belkî xezîneyekî zindî ya mirovatiya Mezopotamyayê ye. Rîtûel, qewl, astronomiya kevnar û pîşeyên pîroz hemû nîşan dikin ku, Êzdiyatî haveynê dîroka mezopotamî ye û bi taybetî jî xizna nasnama gelên kurd e*.

Spas ji bo redaksiyona -KI- û grafîkê “ChatGPT”ê !

Çavkanî:

- Philip G. Kreyenbroek – Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition

- Christine Allison – The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan

- Khanna Omarkhali – The Yezidi Religious Textual Tradition

- John S. Guest – Survival Among the Kurds: A History of the Yezidis

- Nelida Fuccaro – The Other Kurds

- Klaus Schmidt – Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary

- Xelat Eliyas – Lêkolînên li ser astronomiya Êzdî

- Kemal Tolan – Berhevkirinên li ser kevnariya Êzdîtiyê

Pêşniyara Salnameyekê Êzdiyatiyê li ser bingeha salnameya Manga Melik Fexredîn-

* https://portal.netewe.com/ezdiyati-haveyne-mirovatiya-mezopotamiya-ye-u-bi-taybeti-ji-xizna-nasnama-gelen-kurd-e/

Û hwd.