ARGOYA KURDÎ

A+A-

Bingehên Civakî, Dîrokî û Zimannasî û Tesnîfa Nimûneyan

Yılmaz Elagöz

Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê, Beşa Ziman û Edebiyata Kurdî

Kurte

Ev xebat li ser argoya Kurmancî radiweste — wek rejîsterek (şêweyek zimanî) ya nefermî, komî û dînamîk ku hem di nav bajarbûnê, koçberiyê û guherîna têkiliyên civakî de pêşketiye, hem jî di komên cuda yên civakî (ciwan, karker, xortên gundî, malbat) de bi armanc û şertên cuda tê bikaranîn. Nivîs li ser bingeha civakî û dîrokî ya derketina argoyê dixebite û li ser çarçoveya materyalîzma dîrokî û têgeha “proleteryaya lumpen” ya Karl Marx ava dibe, lê di heman demê de vê çarçoveyê wekî ravekirina yekane nabîne: argo dikare di nav ciwanan, karkeran û komên din ên civakî de jî, bi sedemên cuda ji lumpenbûnê, çêbibe.

Di xebatê de cudahiyên herêmî yên navê argoyê (Qirix li Amedê, Eboş li Semsûrê, Berdûş / Îsotçî li Rihayê, Kekoş li Elezîzê) têne nîşandan; mînakên berbelav li gorî fonksiyon û wateyê têne tesnîfkirin (peyvên mîzahî û tinazî, taybetmendiya laşî, taybetmendiya kesayetî û tevgerê, peyvên ji zimanên din wergirtî, peyvên bi wateya guherandî, peyv û gotinên dijûnî); û pênc karên civakî yên argoyê — avakirina nasnameya komî, xurtkirina têkiliya navkomî, veşartina wateyê, derbirîna mîzah û tinazê, û nîşandana têkiliyên hêzê — têne destnîşankirin. Xebat, di heman demê de, sînorên xwe yên metodolojîk bi zelalî radigihîne: nimûne ji sê belgeyên destpêkê yên neqedandî hatine wergirtin, bêyî agahiyên qadê yên li ser bajar, temen, zayend, pîşe û şertê bikaranînê; ji ber vê yekê ev sentez wek hîpotez û bingehek ji bo lêkolîna pêşerojê tê pêşkêşkirin, ne wek encamek qadê ya temambûyî. Armanca dawî ew e ku ev dewlemendiya zimanî — berî ku ew di bin bandora medyaya civakî, koçberiyê û standardîzasyona zimên de winda be — bi rêbazên zanistî bê arşîvkirin û lêkolînkirin.

Peyvên Sereke

Argo, Kurmancî, sosyolînguîstîk, koçberî, bajarbûn, nasnameya komî, materyalîzma dîrokî, proleteryaya lumpen, anti-ziman, peyvên nefermî, folklor

1. Destpêk

Ziman yek ji amûrên herî girîng ên jiyana civakî ye; mirov bi rêya wê raman, hest û serpêhatiyên xwe digihîne hev. Her civak, li gorî dîrok, çand û şertên xwe yên aborî, awayên cuda yên bikaranîna zimên pêş dixe. Di hundirê her zimanî de cureyên axaftinê hene: hin peyv di nav hemû civakê de têne bikaranîn, hin jî tenê di nav komên taybet de têne fêmkirin. Argo di vê çarçoveyê de cihekî taybet digire: ew ji aliyê komekê ve tê bikaranîn û wateya wê bi gelemperî ji bo kesên derveyî wê komê ne zelal e. Argo dikare di nav ciwanan, karkeran, komên hevalan, malbatan, taxan, cihên koçberiyê û herwiha platformên dîjîtal de belav bibe; ew zimanekî serbixwe nîne, lê rejîsterek zimanî ye ku li ser bingeha zimanê hevpar û axaftina rojane ava dibe.

Xebata destpêkê ya vê gotarê argo bi şert û mercên dîrokî, civakî û aborî yên taybet ên Bakurê Kurdistanê ve girê dide. Ev girêdan dikare gelek aliyên girîng ên argoyê ronî bike, lê ne divê wek yekane çarçove were dîtin: ne hemû argo dikare tenê bi tebeqeya proleteryaya lumpen ve were ravekirin. Ji ber vê yekê, armanca vê sentezê ew e ku mînakên argoya Kurmancî bêne berhevkirin, bi nêrîneke civakî û zimanî bêne şîrovekirin, lê di heman demê de sînorên van şîroveyan jî bi zelalî bêne destnîşankirin. Li ser vê mijarê xebatên akademîk pir hindik hene; ev gotar jî, ji ber ku ne encama lêkolîneke qadê ya temamkirî ye, wek destpêkek ji bo nirxandin û berhevkirina materyalên heyî tê dîtin.

Pirsên sereke yên vê xebatê ev in:

Kîjan cureyên peyv û gotinên argo di nimûneyên berhevkirî de têne dîtin?
Di kîjan şertên civakî de ev peyv û gotin têne bikaranîn?
Argo çawa mîzah, tinaz, nasnameya komî û veşartina wateyê pêk tîne?
Çi bandora Tirkî, Erebî, Farisî, koçberiyê û medyaya civakî li ser argoya Kurmancî heye?
Kîjan peyvên kevn kêm dibin û kîjan peyvên nû derdikevin?

2. Çarçoveya Têgehî û Teorîk

2.1. Argo, Jargon, Devok û Kufr

Berî her tiştî, pêwîst e sînorên çend têgehên nêzîk bêne zelalkirin. Argo rejîsterekî nefermî ye ku bi gelemperî bi nasnameya komî, mîzah, tinaz û cudabûna ji zimanê fermî re têkildar e. Jargon, li gorî vê cudahiyê, bêtir zimanê pîşeyek an zanîngehekê ye; devok an varyeteya herêmî bi cihê axaftinê û taybetmendiyên dengnasî û peyvsazî ve girêdayî ye; kufr an heqaret jî dikare di nav argoyê de hebe, lê ne hemû argo kufr e. Li gorî Hulki Aktunç (2002), argo wek leksîkeke nefermî û marjînal tê şîrovekirin ku dikare bi kom, pîşe, kriminalîte û cureyên din ên bikaranîna civakî ve têkildar be. Ji aliyê sosyolînguîstîkê ve, argo di heman demê de wekî nîşana endamtiyê û hevaltiya di nav komên civakî de tê şîrovekirin (Eble, 1996; Mattiello, 2008); pênaseyên giştî yên rejîster û varyeteyan jî di çavkaniyên sosyolînguîstîkê yên Tirkî de têne dîtin (Öztürk Dağabakan, 2019; Razuvajeva, 2009; Yılmaz, 2021). Ev çarçove ji bo argoya Kurmancî alîkar e, lê divê li gorî şert û mercên herêmî bê sererastkirin.

2.2. Materyalîzma Dîrokî û Proleteryaya Lumpen

Materyalîzma dîrokî guhertinên civakî û çandî bi şert û mercên hilberînê û têkiliyên çînî yên serdemekê ve girê dide; ev xebat vê çarçoveyê tenê wekî amûreke analîtîk ji bo şîrovekirina derketina argoyê bi kar tîne, ne wekî sîstemeke felsefî ya giştî (materyalîzma diyalektîk). Li gorî vê nêzîkatiyê, dikare bê gotin ku hin peyv û formên argoyê ne di civakên gundî yên girtî de, lê di serdema serdestiya kapîtalîzmê û pêşketina jiyana bajarî de derketine holê. Karl Marx, di Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i de (Marx, 1990 [1852]), proleteryaya lumpen wek komeke kesan pênase dike ku li derveyî pêvajoya hilberîna nû ya aborî mane, ji aliyê civakê ve hatine veqetandin û di nav hilweşîneke exlaqî û çandî de ne. Ev tebeqe bi piranî ji diz, fêhîşe, rêbir û berdûşên ku ji perwerde, çand û nirxên civakî yên fermî dûr in pêk tê.

Bi hilweşîna sîstema feodalîzmê û serdestbûna têkiliyên hilberîna kapîtalîst re, du çînên sereke yên civakî derketine holê: burjuwazî û proleterya. Her civak, li gorî taybetmendiyên xwe yên bingehîn, bi awayekî cuda derbasî kapîtalîzmê bûye. Li Fransayê bi rêya şoreşê, li Îngilistan û Almanyayê bi rêya reforman pêk hatiye. Lê di her rewşê de encam wek hev bû: gundiyên ku milkê xwe winda kirin ber bi bajêr ve çûn û bûn proleter; kesên ku di vê pêvajoyê de kar nedîtin û li derveyî hilberînê man, di jiyaneke berdûşî de wek “lumpen” hatin binavkirin. Ji ber ku ev tebeqe ji civaka fermî îzole bûye, di nav xwe de awayekî taybet ê axaftinê pêş xistiye ku ji aliyê derveyî komê bi hêsanî nayê fêmkirin. Ev awayê axaftinê carinan wekî “zimanê kolanan” jî hatiye binavkirin û li gorî vê nêzîkatiyê wekî yek ji bingehên dûrtir ên argoyê bi giştî tê şîrovekirin.

Peyva “argo” di dawiya sedsala 17an de ket çend ferhengên Fransî, di nav de Dictionnaire universel d'Antoine Furetière (1690), û wateya wê ya girêdayî bi cîhana kesên li derveyî qanûnê li wir hatiye tomarkirin; ev dîrokkirin divê bi ferhengên orîjînal bê piştrastkirin.

2.3. Argo wek Folklor û “Anti-Ziman”

Li gorî lêkolîner Alan Dundes (1997 [1965]), argo wek binbeşek ji folklorê tê dîtin, ji ber ku peyv û gotinên argo serpêhatî, nêrîn, tinaz, mîzah û awayê dîtina civakê jî hildigirin. Dema gotineke argo ji nifşekî ber bi nifşekî din ve tê veguhestin, beşek ji bîranîna civakî jî tê parastin — ji ber vê yekê, komkirina peyvên argo ji bo lêkolîna çand û dîroka civakê xwedî girîngiyeke taybet e. Argo di nav komê de dibe amûrek ji bo pêwendiyê, lê di heman demê de dikare kesên derveyî komê jî ji van pêwendiyan dûr bihêle — taybetmendiyeke dualî ku hem yekîtiyê ava dike, hem jî sînor datîne; taybetmendiyeke ku Halliday (1976) bi têgeha “anti-ziman” (anti-language) ravekiriye: varyeteyeke ku komeke li hember civaka serdest ava dike, bi taybetî bi peyvsaziya nû û bi dayîna wateyên nû li peyvên heyî, û ku hem nasnameya komê xurt dike hem jî wê ji derve vediqetîne (Halliday, 1976). “Anti-ziman” têgeheke teorîk e; bikaranîna wê ji bo argoya Kurmancî divê bi daneyên qadê bê ceribandin, û ne hemû argo anti-ziman e.

2.4. Pênc Karên Civakî yên Argoyê

Li gorî nêrîna civakî, argo dikare pênc karên sereke pêk bîne, karên ku dikarin di heman peyv an gotinê de bi hev re jî hebin:

Avakirina nasnameya komî — peyvên ku endamên komê ji kesên derveyî cuda dikin.
Xurtkirina têkiliya navkomî — hesta hevbeşiyê ya di nav endamên komê de.
Veşartina wateyê ji kesên derveyî komê — gotinên ku ji bo kesên derveyî nezelal in.
Derbirîna mîzah û tinazê — peyvên ku kêfxweşî, qirf an henek derdixin.
Nîşandana hêz û dabeşkirina civakî — cudahiya gund-bajar, kar û pîşe, an biçûkkirin û kontrolkirina kesekî bi gotinê.

3. Têkiliya Zimanî û Cudabûna Kurmancî

Kurmancî di nav şertên pirzimanî de pêşketiye. Lêkolînên zimanî nîşan didin ku têkiliya Kurmancî bi Erebî, Farisî û Tirkî li gorî herêm û serdemê cuda ye (Haig ve Matras, 2002). Lêkolînên nûtir jî balê dikişînin ser vê yekê ku zimanê Kurdî “kontînyûmekî devokî” ye û di navbera herêmên nêzîk de jî cudabûnên girîng ên peyvsazî û dengnasî hene (Öpengin ve Haig, 2014). Ji ber vê yekê, wateya her peyveke argo divê her tim bi herêm, kom û demê ve were girêdan û qeydkirin — ne wekî bikaranîneke yekgirtî ya hemû axêverên Kurmancî.

Wergirtina peyvan ji zimanên cîran bi xwe ne nîşana qelsbûnê an xerabûna zimên e. Ziman di têkiliyên civakî de peyv digire, wan diguherîne û li gorî fonolojî û rêzimana xwe li xwe dike; ev pêvajoyeke asayî ya têkiliya zimanî ye, ne encama qelsbûnê.

4. Bingeha Civakî û Dîrokî ya Argoya Kurdî

Li gorî lêkolînên dîroknasî yên li ser Kurdistanê (Van Bruinessen, 2021 [1992]), sîstema kapîtalîst bi awayekî berbiçav û kûr piştî salên 1960î kete Bakurê Kurdistanê. Berî wê demê, têkiliyên hilberînê li ser bingeha feodalîzma gundî û axatiyê diqewimîn, û li herêmê fabrîqe an dezgehên pîşesaziyê yên mezin tune bûn; sîstemeke nîv-kapîtalîst hebû ku tê de hemû pîşesazî li çend bajaran civiyabû.

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, bi pêşketina kapîtalîzma “montajî” û polîtîkayên dewletê re, Bakur bi piranî wekî qadeke bazarê û çavkaniya erzan a hêza kar hate bikaranîn. Burjuwaziya navendî, temsîlkarî û ajantiya aborî da destên axa û begên Kurdan, û ev guhertin li ser bajaran bû sedema teqîneke civakî: gundiyên ku ji ber zextên milîtarîst, aborî, polîtîkayên valakirina gundan û zextên axayan bêpar man, pêl bi pêl berê xwe dan bajaran. Ji ber ku li bajaran jî fabrîqe û derfetên kar kêm bûn, beşek ji van koçberan berê xwe dan metropolên mezin ên mîna Stenbol, Îzmîr û Edeneyê, beşekî din jî li bajarên herêmê bi karên rojane yên bêewle jiyana xwe domandin. Di encamê de, di nav bajaran de tebeqeyeke berfireh a lumpen pêk hat, ku ev tebeqe wek yek ji bingehên civakî yên argoya Kurdî hatiye nîşandan.

Koçberiya ji gund ber bi bajêr, têkiliyên kevneşop ên malbatî û civakî bi temamî guhertin. Ji ber ku zimanê fermî yê perwerdehiyê, burokrasiyê, dadgehê û bazirganiyê bi tenê Tirkî bû, Kurdî di qada gelemperî de hate tengavkirin û bi giranî tenê di nav dîwarên malê de ma (Coşkun, Derince ve Uçarlar, 2011). Kurdên ku li bajarên mîna Amed, Dîlok, Semsûr û Rihayê jiyaneke zehmet û berdûşî derbas kir, di bin bandora giran a argoya Tirkî (Gürsoy-Naskali ve Sağol, 2002) û jiyana kolanan de, rejîstereke nû û taybet — Argoya Kurdî — di nav xwe de ava kir; ev rejîster ne zimanekî serbixwe ye, lê li ser bingeha Kurdî û Tirkî ava dibe.

Divê were destnîşankirin ku ev pêvajo — koçberî, tengkirina qada gelemperî ya Kurdî û tesîra domdar a Tirkî — dikare beşek ji sedemên derketina argoyê ronî bike, lê ne divê wek yekane ravekirina hemû daneyan were dîtin; her wiha, ev pêvajoyên tevlihev hê jî pêdivî bi piştrastkirina bi delîlên qadê heye.

5. Cudahiyên Herêmî

Argoya Kurdî li hemû deveran bi heman awayî nayê bikaranîn; her bajar û herêm xwedî peyv û navên taybet ên xwe ye. Navên li jêr ji belgeyên destpêkê hatine wergirtin; çavkaniya wan a akademîk hê nehatiye belgekirin:

Qirix — navê ku li Amedê ji bo argoyê tê bikaranîn
Eboş — navê ku li Semsûrê ji bo argoyê tê bikaranîn
Berdûş / Îsotçî — navê ku li Rihayê ji bo argoyê tê bikaranîn
Kekoş — navê ku li Elezîzê ji bo argoyê tê bikaranîn

Her herêm xwedî dîrok, çand, têkiliyên civakî û şertên aborî yên xwe ye; ji ber vê yekê, peyvek ku li bajarekî wateyeke taybet heye, dibe ku li devereke din heman wateyê nede. Ev cudahiya herêmî dikare wekî dewlemendiyeke zimanî were dîtin, ne wekî perçebûn. Digel vê yekê, divê bê zelalkirin ku ev çar nav wek nimûneyên destpêkê hatine parastin, ne wek tesnîfeke temamker a hemû herêman; ji bo her navî divê bajar, kom û çavkaniya wê bi awayekî akademîk bêne belgekirin.

6. Rêbaz û Sînorên Vê Xebatê

Ev xebateke belgeyî û şîroveya destpêkê ye, ne encama lêkolîneke qadê. Di belgeyên destpêkê de navnîşana beşdarî, dîroka hevpeyvînan, cihê berhevkirinê û çavkaniya her nimûneyê nehatine qeydkirin. Ji ber vê yekê, ev nivîs ne wekî encamek qadê ya temambûyî, lê wekî bingehek ji bo lêkolîneke pêşerojê tê pêşkêşkirin.

Nota metodolojîk:

Cureyê lêkolînê: lêkolîna belgeyî, ravekar û tesnîfker.
Çavkaniya nimûneyan: nimûneyên di sê belgeyên destpêkê de hatine nivîsandin; çavkaniya kesane ya wan nehatiye qeydkirin.
Yekeya analîzê: peyv, gotin, hevok û ravekirina wateyê.
Kategorî: mîzah/tinaz, taybetmendiya laşî, taybetmendiya kesayetî, peyvên ji zimanên din, guhertina wateyê, peyvên komî û peyvên dijûnî.
Rêbaza pêşniyarkirî ji bo pêşerojê: hevpeyvînên nîv-avakirinî, qeydkirina dengî bi destûr, kodkirina tematîk û berawirdkirina herêmî.
Sînor: bê agahiyên demografîk, bê piştrastkirina qadê, bê statîstîk û bê teswîra frekansê.

Ji ber van sînoran, gelek etîmolojî û wateyên li jêr (bo nimûne, girêdana peyva “Qableme” bi Tirkî re, an devera tam a bikaranîna gelek biwêjan) divê wekî “nehatî piştrastkirin” bêne xwendin û bi lêkolîna qadê ya pêşerojê bêne rastkirin.

7. Tesnîfa Nimûneyan li gorî Fonksiyon û Wateyê

7.1. Peyvên Mîzahî, Tinazî û Biçûkxistinê

Beşa herî berbelav a argoya Kurdî ew peyv in ku armanca wan biçûkxistina kesekî, tinazkirina wî an rexnekirina kesên gundî yên nû hatî bajêr e. Di nav vê kategoriyê de, cudahiya di navbera nasnameya gundîtî û bajarî de cihekî taybet digire.

Mînak, di gotina “Lingê kera ketin qondera!” de, sembola dubendiya bajarî û gundîtiyê tê diyarkirin: kesên gundî gava tên bajêr, dest bi lixwekirina qondereyan dikin, lê ji ber ku qondere wekî sembola pêxwasiya bajarî tê hesibandin, bajariyan ev rewş wekî ne li şûna xwe dibînin û bi vî awayî qirfa xwe pê dikin.

Peyva “Gelpokî” an “Gepokî” ji rewşeke zivistanî hatiye wergirtin: dema zivistanê çêre kêm dibe, pez bi strî û giyayên hişk têr dibe û ji ber van xwarinan gepên wan diwerimin; ev diyardeya laşî bi awayekî metaforîk ji bo kesên birçî hatiye bikaranîn — mînak: “Ew gepokî bûye!”

7.2. Peyvên li gorî Şiklê Mirovan (Fîzîk û Beden)

Komek berfireh a peyvên argoyê li ser bingeha peyva “qaf” (serî) hatiye çêkirin, û armanca wan ew e ku kesekî wekî bêaqil, gêj an nefêmbar nîşan bidin:

Qaftûj: kesê ku tiştek nakeve serê wî
Qafker: kesê nefêmbar, gêj
Qafmange: kesê ku her tiştî li gorî xwe dike, guhdar nake
Qafrût: kesê bêaqil
Qafkundir: kesê ku serê wî wekî kundir vala ye
Qafpetêx: kesê ku mejî û fêmkirina wî kêm e

Komek din li ser rewşên fizîkî yên devî ava bûye, û carinan rewşeke laşî wekî taybetmendiyeke kesayetî tê şîrovekirin:

Devşekal: kesê devfireh, ku ev jî dibe sedema tinaz û qirfê
Devtûtik: kesê ku ji ber pirsgirêkên dengî nikare xweş biaxive
Devgenî: kesê ku her gav sixêfan dike, di her hevokê de dijûnekê bikar tîne
Devsist: kesê ku nikare sirekê veşêre, tiştên veşartî eşkere dike
Devrût: kesê ku simbêlê xwe jê dike; li gorî nêrîna kevneşopî ya gundîtiyê, simbêl sembola zilambûnê ye, lewma kesên bêsimbêl kêm têne rêzgirtin
Devcarût: kesê ku bêyî fikirîn diaxive, tiştên bêwate dibêje

7.3. Taybetmendiyên Kesayetî û Tevgerê

Beşeke girîng a argoya Kurdî naskirina kesan li gorî tevger û karaktera wan e:

Qableme: kesê bêxem, ku li ser tiştekî nakeve (ev peyv ji Tirkî hatiye wergirtin)
Kone: kesê tenbel, ji karî hez nake, zexel e
Zirteboz: kesê qure, yê ku meriv nikare li gel wî biaxive

Hin biwêj jî ne bi tenê wekî peyvek, lê wekî biwêjên temam têne bikaranîn:

Lawê Mencê Çû Qezencê: kesê ku welat an bajar diguherîne, lê tiştekî bi dest naxe û bi poşmanî vedigere
Gûyê te derket ser avê: biwêjek ji bo kesê ku dixwaze sira xwe veşêre lê nikare, xwe eşkere dike — li gorî vegotina devkî, ev gotin ji çîrokeke herêma Wêranşarê tê, li ser xortekî ku dema avjeniyê dike, tuwaleta wî tê, xwe diguvêje, hewl dide înkar bike, lê pisîya wî derdikeve ser avê.
Kuçik nalkirin: ji bo kesên beredayî yên bêkar

7.4. Peyvên ji Zimanên Din Hatî Wergirtin û Kurdîbûyî

Argoya Kurdî ji vê pêvajoya têkiliya zimanî dûr nemaye — hin gotin ji zimanên cîran (bi taybetî Tirkî û Erebî) hatine wergirtin û di nav bikaranîna rojane ya Kurdan de wateyeke nû û taybet bi dest xistine, mîna nimûneyên “Qereçî qiz Xatûn olmaz!”, “Oxlim! Bavê te nikaribû!” û “Xayin muîflah”. Ji bo ku ev beş bi awayekî tam akademîk were temamkirin, divê ji bo her gotinê zimanê çavkanî, forma orîjînal, rêya ketina Kurmancî û cihê bikaranînê bêne qeydkirin; bêyî vê piştrastkirinê, ev nimûne tenê wek destpêk têne parastin. Wateya van sê gotinan di belgeyên çavkanî de nehatiye tomarkirin; ji ber vê yekê li vir şîroveyeke texmînî nehatiye nivîsandin.

7.5. Peyvên bi Wateya Guherandî

Di hin rewşan de, peyveke ku wateyeke orîjînal a xwe heye, di nav argoyê de wateyeke nû, bi gelemperî neyînî, bi dest dixe. Mînak, biwêja “Karên reş” ku bi eslê xwe tiştek din îfade dike, di nav argoyê de ji bo kesên ku doxîn û baweriya wan sist e tê bikaranîn. Ev cure guherîna wateyê nîşan dide ku argo zimanekî zindî ye ku her tim xwe ji nû ve ava dike.

7.6. Peyv û Gotinên Dijûnî û Sixêfan

Beşeke din a berhevoka destpêkê ji peyvên rasterast sixêfî û dijûnî pêk tê (bo nimûne “Lawê qunê”, “Bimê”, “Magî”, “Tirek”, “Fisek”, “Fîjo”, û hin gotinên din). Ji nêrîna zimannasî, van peyvan jî beşek ji rejîstera argoyê pêk tînin, lê pêwîst e ku ev kategorî bi şîroveyeke rexneyî û etîkî bê pêşkêşkirin, ne bi normalîzekirinê: gelek ji van peyvan dikarin kesan biçûk bikin, cihêkarî an tundiyeke zimanî çêbikin, û ji ber vê yekê hewceyê çarçoveyeke zelal a hişmendiyê ne, ne şîroveya wan a rojane.

8. Ferhengoka Berfireh a Peyvên Argoya Kurmancî

Li jêr berhevokeke din a peyv û gotinên argoya Kurmancî tê pêşkêşkirin, ku ji sê belgeyên çavkanî hatiye berhevkirin. Peyvên bi wateya hevbeş di bin yek madeyê de hatine yekkirin, û peyv li gorî alfabeya Kurmancî hatine rêzkirin. Biwêj û gotinên ne bi şiklê navdêrê, û peyvên ku dibe ku di Kurmancîya gelemperî de jî bêne bikaranîn, di jêrbeşên cuda de hatine nîşankirin. Divê were bîranîn ku ravekirinên li jêr, li gorî sînorên metodolojîk ên beşa 6an, hê pêdivî bi piştrastkirina qadê heye.

8.1. Peyvên Kesayetî, Laş û Tevgerê

Bexdenûs / Cirdon: kesê ku pozê xwe dixe her tiştî
Bozo: ji bo kesên xerîb tê bikaranîn
Cilbigû: kesê çikoz û pîs
Cilq: kesê geveze
Çav beloq: kesê ku tiştek ji ber çavên wî veşarî namîne
Çav mange: kesê ku bi awayekî xerîb, mexel-mexel dinêre
Çav nutik: kesê ku çavên wî li pîsiyê ne
Çelexwarî: kesê ku zêde an bêhemdî diaxive
Çil aqil: kesê ku bi awayekî ecêb û ne wekî kesên din difikire
Çilek / Nefsek: kesê ku nikare li ser nefsa xwe bisekine
Ford: kesê xwe mezin dike, pozbilind (ji navê marqeya wesayîtan hatiye girtin)
Genî: kesê ku tiştên xerab jê derdikevin
Gewende: kesê ku her gav digere, li cihekî nasekine
Gêj / Kerebo / Xêvo: kesê bêhiş
Goştê: kesê qelew
Huto / Hûrfis: kesê ku ji xwarinê hez dike
Kewaşe / Teneke: kesê bêşexsiyet
Kûre / Kunê derewa: kesê ku pir derewan dike
Lavlav: kesê pir dixwe, devlêger
Lawê Şemê: kesê bêesil
Malgerok: kesê ku mal bi mal digere
Mişko: kesê ku dikeve her rengî, bêîstîqrar
Nano: kesê ku tenê li ser zikê xwe difikire
Qerevîz / Qerefîz: kesê bêrûmet, yê ku şerm dike
Qeşmer / Xirpo / Xirpî: kesê wekî palyaço
Qirpînok: kesê ku bi lez çavên xwe vedike û digire
Qoqoz: kesê xwe dixemilîne
Quşxane: kesê vala, ku kêrî tiştekî nayê
Quto: kesê kintir lê qurnaz
Sergêj / Serhişk: kesê ku her tim li gorî xwe dike, tiştekî fêm nake (her du varyantên wan di belgeyên çavkanî de hatine tomarkirin)
Şebşebok: kesê bêwate, ku bêserûber dilive
Teqlecî: kesê ku dev ji sozên xwe berdide û derewan dike
Tifado: kesê bêşerm, bêedeb
Tolaz: kesê ku bêkar digere, tu karekî nake
Zexel Xelo: kesê ku xumarê dilîze û bêkar digere

8.2. Biwêj û Gotinên ne bi Şiklê Peyvekê

Fît bûn: xelasbûn ji deynekê
Namûs bûye bexdenûs: biwêjek ji bo kesên bênamûs
Tirtira te çûye virvira te maye: kesê ku êdî kêrî tiştekî nayê
Xwe davêje çalê: kesê ku peyvên xwe bi cih nayîne, derew dike
Zîtik avêtin: kesê ku dikeve tengasiyê û sozên xwe bi cih nayîne

8.3. Peyvên ku Pêdivî bi Kontrolê Hene

Peyvên jêrîn di Kurmancîya gelemperî de jî têne bikaranîn; ji ber vê yekê divê bê piştrastkirin ka di nav komên taybet de wateyeke argoyî ya cuda hildigirin an na.

Gerok: kesê ku ji gerê hez dike
Geveze: kesê ku ji axaftina berdayî hez dike
Reben: kesê bêçare
Sermezin: kesê dewlemend

9. Sînor û Pêşniyarên Lêkolîna Pêşerojê

Sînorê herî mezin ê vê xebatê ew e ku nimûneyên berhevkirî bêyî agahiyên qadê hatine tomarkirin. Em nizanin ka her peyv li kîjan bajarî, di kîjan temenî de, ji aliyê kîjan komê ve û bi çi frekansê tê bikaranîn. Her wiha, hinek ravekirinên etîmolojîk û wateyî hê nehatine piştrastkirin. Ji ber vê yekê, divê encamên vê nivîsê wekî hîpotez û bingehek ji bo lêkolînê bêne dîtin, ne wekî encamên dawîn.

Ji bo lêkolînên pêşerojê, ev pêşniyar têne kirin:

Li Amed, Riha, Semsûr, Elezîz û metropolên ku koçberên Kurmancî lê dijîn, hevpeyvîn bêne kirin.
Herêm, temen, zayend, pîşe û asta perwerdehiya axêveran bêne qeydkirin.
Peyv û îfadeyên argo di gotar, muzîk, fîlm, medyaya civakî û axaftina rojane de bêne berawirdkirin.
Ji bo her peyvê ferhengokek bi deng, wate, hevokeke nimûne, herêm û dîroka tomarkirinê were amadekirin.
Peyv û îfadeyên ku dikarin biçûkxistin an cihêkarî çêbikin, bi şîroveya etîkî û bêyî normalîzekirinê bêne pêşkêşkirin.
Berhevkirina peyvên argoyê li gorî herêman bidome û têkiliya wan bi devokan re bê vekolîn. Ji bo parastina vê dewlemendiya zimanî, arşîveke berfireh a materyalên dengî û nivîskî bê avakirin.

Lêkolîna berdewam divê bikaribe dînamîka guherîna argoyê jî nîşan bide: hin peyv dikarin bi demê re winda bibin, lê hin peyvên nû dikarin ji medyaya civakî û jiyana rojane derkevin holê.

10. Encam

Argoya Kurdî ne tenê berhevokeke gotin û peyvên kolanan e; ew dikare wekî berhemeke pêvajoyên dîrokî, aborî û civakî were dîtin. Di çarçoveya vê xebatê de, koçberiya mezin, guhertina têkiliyên kevneşopî, bandora sîstema kapîtalîst û şertên jiyana bajarî wekî faktorên ku dikarin di şikilgirtina argoyê de rol bilîzin, têne nîqaşkirin.

Digel vê yekê, nêrîna ku hemû argo tenê ji lumpenproleteryayê hatiye çêkirin, ji bo ravekirina tevahiya daneyan têr nake. Argo di komên cuda de, bi armancên cuda û di şert û mercên cuda de tê hilberandin; di nav ciwanan, karkeran û komên din ên civakî de jî dikare were dîtin.

Ji ber vê yekê, çarçoveyeke berfirehtir ew e ku argo wekî encama têkiliya di navbera kom, herêm, dîrok, hêz û têkiliya zimanî de were lêkolînkirin. Ev nêrîn dihêle ku argo ne wekî fenomeneke tenê leksîkal, lê wekî fenomeneke civakî û zimanî were fêmkirin.

Nimûneyên ku hatine pêşkêşkirin — ji peyvên mîzahî û tinazî bigire heta peyvên li ser şiklê laşî, biwêjên kesayetî, peyvên wergirtî, peyvên bi wateya guherandî û peyvên dijûnî — dewlemendiya peyvsazî û wateyî ya argoya Kurmancî nîşan didin. Ev dewlemendî dikare li gorî bajar, herêm, kom û konteksta bikaranînê rengên cuda bigire.

Belgeya heyî bingeha vê xebatê pêşkêş dike; lê piştrastkirina encaman bi lêkolîna qadê, qeydkirina çavkaniyan û berawirdkirina herêmî hîn pêwîst e. Ji ber kêmasiya xebatên akademîk li ser vê mijarê û xetera windabûna beşek ji vî zimanê devkî, lêkolînên pêşerojê dikarin di belgekirin û parastina vê dewlemendiya zimanî de roleke girîng bilîzin.

11. Çavkanî

Aktunç, H. (2002). Türkçenin Büyük Argo Sözlüğü (Tanıklarıyla). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Coşkun, V., Derince, M. Ş. ve Uçarlar, N. (2011). Dil Yarası: Türkiye'de Anadilde Eğitim Hakkı Engeli ve Kürt Öğrencilerin Deneyimleri. Diyarbakır: DİSA Yayınları.

Dundes, A. (1997 [1965]). Folklor nedir? (Çev. F. Gülay Mirzaoğlu). Millî Folklor, 36 (Kış), 74–76. (Orijinal: What is folklore? A. Dundes (Ed.), The Study of Folklore içinde (ss. 1–3). Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1965.)

Eble, C. (1996). Slang and Sociability: In-Group Language Among College Students. Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Gürsoy-Naskali, E. ve Sağol, G. (Ed.) (2002). Türk Kültüründe Argo. Haarlem: SOTA.

Haig, G. ve Matras, Y. (2002). Kurdish linguistics: A brief overview. Language Typology and Universals (STUF), 55(1), 3–14. https://doi.org/10.1524/stuf.2002.55.1.3

Halliday, M. A. K. (1976). Anti-languages. American Anthropologist, 78(3), 570–584.

Marx, K. (1990 [1852]). Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i (Çev. Sevim Belli). Ankara: Sol Yayınları.

Mattiello, E. (2008). An Introduction to English Slang: A Description of Its Morphology, Semantics and Sociology. Monza: Polimetrica.

Öpengin, E. ve Haig, G. (2014). Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies, 2(2), 143–176.

Öztürk Dağabakan, F. (2019). Toplumdilbilim. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.

Razuvajeva, O. (2009). Bir sosyal, dilbilimsel ve semiyotik fenomen olarak Türkçede argo. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 299–316.

Van Bruinessen, M. (2021 [1992]). Ağa, Şeyh, Devlet: Kürdistan'ın Toplumsal ve Siyasal Yapıları (Çev. Sabiha Banu Yalkut). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal: Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992.)

Yılmaz, E. (2021). Toplum ve Dil: Diltoplumbiliminin Temel Kavramları, Kuramları ve Sorunları. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.