Gava ev pirs di bernama Çarpel MEDYA* de ji min bihatina pirsîn, min bi kurtasî weha bersiv bidana 

Tu dikarî çi li ser pirtûkên pîroz ên Êzîdiyan Cilwe û Mishefa Reş bibêjî?

Bi dîtina min, mijara Cilwe û Mishefa Reş yek ji wan mijarên ku di dîroka Êzdiyatîyê de gelek hatiye nîqaşkirin e. Li gorî ez dizanim û ji lêkolînên ku min xwendine fam dikim, gelek lêkolînerên nûjen bawer dikin ku ev metn bi awayê ku îro tên belavkirin, ne tevahî metnên rastîn û kevnar ên Êzdiyan in. Heta hin lêkolîner dibêjin ku hin beşên wan di sedsala 19’an de ji aliyê kesên derveyî civaka Êzdî ve hatine berhevkirin an jî guhertin.

Bi baweriya min, şertê herî girîng ew e ku em fêm bikin ku Êzdiyatî zêdetir li ser kevneşopiya devkî hatiye parastin. Qewl, beyt, dua, stranên olî û bîra civakî, ji bo me zêdetir ji her pirtûkekê girîng bûne. Lewma ez dibêjim ku “pirtûka” rastîn a Êzdiyan di bîra civakê, di qewlbêjan de û di felsefeya jiyanê de hatiye parastin.

Li gorî zanîna min, gelek şaşfêmî jî ji vê derketine ku kesên derveyî hewl dane hemû rastiya Êzdiyatîyê di du nivîsan de kurt bikin, lê rastî ew e ku baweriya me gelek firehtir û kevnartir ji du metnan e.

Hinek kes dibêjin ku Êzdîtî ne tenê ol e, lê her weha netewe ye; yên din jî dibêjin ku Êzdî yek ji baweriyên Kurdan e. Tu çawa vê nêrînê şîrove dikî?

Bi dîtina min, ev mijar divê ne bi hest û siyaseta rojane, lê bi zanist, dîrok û şertên civakî were nîqaşkirin. Li gorî ez dizanim, piraniya Êzdiyan di dîrokê de bi ziman, çand, folklor û jiyana xwe bi civaka Kurd ve girêdayî bûne. Ji ber vê yekê gelek kes Êzdiyatî wek yek ji baweriyên kevnar ên Kurdan dibînin.

Lê bi baweriya min, şertên dijwar ên dîrokî, fermandarî, koçberî û hewldanên tunekirinê bûne sedem ku hin Êzdî xwe zêdetir wek neteweyekî serbixwe binase bikin. Ez vê yekê wek encama şertên siyasî û psîkolojîk dibînim.

Li gorî nêrîna min, divê nasnameya olî û ya neteweyî neyên danîn li dijî hev. Mirov dikare hem Êzdî be û hem jî xwe bi çand û dîroka Kurd re girêdayî bibîne. Pirsgirêk dema dest pê dike ku ev cihêwazî dibin serişteya parçebûn û dijminahiyê.

Di vê demê de, ji ber cihê-cihê şîrovekirinên Êzdiyatîyê, gelo çi cudabûn an jî nakokî di nav civakê de heye? Tu çawa vê rewşê şîrove dikî?

Li gorî dîtina min, civaka Êzdî îro di nav guherînên mezin de ye. Diyaspora, medyaya civakî, şertên siyasî û têkiliyên cîhanî bûne sedema ku her kes Êzdiyatî ji aliyekî cuda ve şîrove bike. Hin kes wê zêdetir bi aliyê mistîk û ruhanî dibînin; hin kes jî wê zêdetir bi nasnameya neteweyî an siyasî ve girêdidin.

Bi baweriya min, cudabûn heke bi rêzgirtin û zanist were rêvebirin, dikare dewlemendî be. Lê dema ku şertên ego, partîperestî an jî nezanî tê dekevin navberê, ev cihêwazî dikare bibe sedema nakokiyê.

Ez dibêjim ku xetereya herî mezin ew e ku kesên ku ne xwedî zanîna kûr in, an jî agenda-yên derveyî hene, hewl didin Êzdiyatî bi awayekî şaş nîşan bidin. Ev jî dikare nifşên nû ji rastiya baweriya xwe dûr bixe.
Pêşniyarên te çi ne ji bo parastin û hînkirinên rast ên Êzdiyatîyê di nav nifşên nû de?

Bi dîtina min, şertê bingehîn parastina zimanê dayikê ye. Heke ziman winda bibe, piraniya bîra civakî, qewl û felsefeya me jî lawaz dibin. Ji ber vê yekê ez girîng dibînim ku nifşên nû Kurmancî fêr bibin.

Her weha li gorî nêrîna min:
divê qewl û kevneşopiya devkî bên tomarkirin,
divê navendên çandî û akademîk bên vekirin,
divê zarok ji biçûkatiyê ve bi awayekî zanistî li ser Êzdiyatîyê bên hînkirin,
û divê em li hemberî asîmîlasyonê hişyar bin.
Bi baweriya min, parastina Êzdiyatîyê tenê bi slogan û hestên demkî nabe; ew bi zanîn, xwendin û berpirsyarî pêk tê.

Çima li hin deran hewl tê dayîn ku Êzdî ji Kurdan cuda werin nîşandan? Ma ev rewş bi çi sedeman ve girêdayî ye?

Li gorî ez dizanim, ev mijar zêdetir bi şertên siyasî û dîrokî ve girêdayî ye. Di dîrokê de gelek hêz hewl dane civakên Kurd bi navên cuda ji hev veqetînin. Hinek caran ev yek ji bo siyaseta herêmî ye, hinek caran jî ji bo lawazkirina yekîtiya civakî.

Bi dîtina min, şertên dijwar ên ku Êzdiyan derbas kirine, gelek caran bûne sedema ku hin kes xwe ji her nasnameyekî dûr bigirin da ku xwe biparêzin. Lê ez dibêjim ku divê mijar bi aqil û zanist were nîqaşkirin, ne bi hest û dijminahî.

Di dawiyê de, tu çi peyam dixwazî bidî hem ji civaka Êzdiyan re û hem jî ji wan kesan re ku dixwazin baştir Êzdiyatîyê fêm bikin?

Bi baweriya min, civaka Êzdî divê zêdetir li ser zanîn, yekîtî û hînkirinê raweste. Heke em ziman, qewl û bîra civakî biparêzin, dê nasnameya me jî sax bimîne.

Ez her tim dibêjim ku:
“Êzdiyatî ne tenê navê baweriyekê ye; ew felsefeya jiyanê, rêzgirtina xwezayê, mirovahiyê û aştiyê ye.”

Ji wan kesan re jî ku dixwazin Êzdiyatîyê fêm bikin, ez dibêjim:

Divê ew me ne bi şaşfêmî û propagandayê, lê bi lêkolîn, rêzgirtin û guhdarkirinê nas bikin. Çünkü gelek tiştên ku li ser Êzdiyan hatiye gotin, ne her tim rast in.

“Nejad, dîrok û kevnarîya Êzdiyan, ola Tawisî Melek ola yekemîn a dinyayê ye” li gorî te çi wateyê dide?

Bi baweriya min, gelek Êzdî vê gotinê wek îfadeya kevnarî û kûrbûna baweriya xwe dibînin. Di felsefeya Êzdiyatîyê de sembolên roj, agir, av û xweza gelek kevn in û gelek şopên wan di çandên Mezopotamyayê de jî tên dîtin.

Lê li gorî zanîna min, dema ku em dibêjin “yekemîn ol”, divê em zanibin ku ev zêdetir bawerî û nêrînek ruhanî ye. Ji aliyê zanistî ve îspatkirina vê gotinê ne hêsan e.

Bi dîtina min, şertê girîng ne ew e ku kî yekemîn bû, şert ew e ku em felsefeya me ya mirovahî, aştiyê û rêzgirtina xwezayê baş fêm bikin û biparêzin.

Çima nejad, dîrok û baweriya Êzdiyan tim diête wenda kirin?

Bi dîtina min, sedema sereke ya wendabûna dîrok û baweriya Êzdiyan ew e ku civaka me di dîrokê de gelek caran rastî fermandarî, koçberî, talankirin û tunekirinê hatiye. Li gorî zanîna min, gelek caran ne tenê mirov, lê her weha arşîv, nivîs, cihên pîroz û bîra civakî jî hatine tunekirin.

Ez bawer dikim ku şertê din jî ew bû ku Êzdiyatî zêdetir li ser kevneşopiya devkî rawestiya. Ev yek ji aliyekî ve dewlemendî bû, ji ber ku qewl û bawerî di dilê civakê de dijiyan; lê ji aliyê din ve, dema ku civak belav bû an jî koç kir, gelek tiştên devkî jî hêdî-hêdî hatin windakirin.

Bi nêrîna min, şertên siyasî jî di vê rewşê de rola mezin lîstin. Gelek caran dîroka Êzdiyan ji aliyê kesên derveyî ve hatiye nivîsandin. Ji ber vê yekê gelek şaşfêmî û şîrovekirinên bêbingeh belav bûne. Ez dibêjim ku heke civakek dîroka xwe bi destê xwe nenivîse, kesên din wê li şûna wê binivîsin.

Ola me aştîxwez û mirovhize. Gelo em çima naxwezin ji bo Kurdên misilman, yên bi dil û can dixwazin vegerin ser ola kal û bavên xwe rê vekin? Bila xêncî şêx, pîr û mirîdan beşa çaran bo wan vebe.

Bi dîtina min, ev yek ji wan mijarên ku divê bi hûrbînî, aqil û bêhestî were nîqaşkirin e. Li gorî ez dizanim, Êzdiyatî di dîrokê de xwe zêdetir wek civakek parastî û girtî parastiye, ji ber ku fermandarî û tunekirin gelek bûne. Ji ber vê yekê gelek rêgezên civakî ji bo parastina nasnameyê hatine avakirin.

Lê bi baweriya min, şertên îro ji şertên kevnar cuda ne. Heke kesek bi dilpakî, lêgerîna rastiyê û rêzgirtinê bixwaze li ser dîroka kal û bavên xwe vegere, divê ev mijar bê gotûbêjkirin, ne ku rasterast were redkirin.

Ez dibêjim ku şertê girîng ew e ku ol ne bibe serişteya siyasî an berjewendiyê. Kesê ku dixwaze vegere, divê bi zanîn, bawerî û berpirsiyarî were nêzîk bûna vê meseleyê.

Li gorî nêrîna min, pirsgirêka “beşa çaran” jî ne tenê pirsgirêkeke olî ye; ew her weha bi avahiya civakî, kevneşopî û rêxistina navxweyî ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê ev mijar divê di nav civakê de bi rêzgirtin û zanist were nîqaşkirin.

Her deverên Kurdistanê de cejnên me Êzdiyan cuda ne, bi nav û merasîmên xwe ve jî cuda pîroz dikin. Gelo rast û hewcedarî heye hemîyan bînin bin cejnên wekhevî an na?

Bi baweriya min, cihêwazîya cejn û merasîman şertê xwezayî yê dîroka civakan e. Her herêm şertên xwe, zaravayê xwe û kevneşopiya xwe heye. Ji ber vê yekê ez vê cihêwaziyê wek dewlemendiyekê dibînim, ne wek kêmasiyekê.

Li gorî nêrîna min, şert ne ew e ku hemû tişt bibin yekreng. Yekrengî her tim nayê maneya yekîtî. Girîng ew e ku ruh, bingeh û felsefeya cejnan were parastin.

Ez bawer dikim ku heke em hemû cihêwaziyan tune bikin û her tiştî bikin yek şablon, dibe ku em hin reng û dewlemendiyên kevnar jî winda bikin. Lewma şertê girîng ew e ku em rêzgirtinê ji cihêwaziyên herêmî re biparêzin, lê di heman demê de hestekî yekbûnê jî biparêzin.

Mezinên me digotin ku berî hatina Şîxadî oldarên me pîr bûn û ew kes bûn yên ku bi ruh û can xizmetkarê olê bûne. Îro ne her şêx an pîrên me xizmetkarên ola me ne, lê dibê em wan wek oldarên xwe rêz bidin ji bo parastina ocaxên wan. Gelo ev çiqas raste?

Bi dîtina min, di dîroka Êzdiyatîyê de rêzgirtina ji ocax, neseb û kevneşopiya ruhanî gelek girîng bûye. Berî û piştî Şêx Adî jî kesên ruhanî hebûne ku bi can û dil xizmeta civak û baweriyê dikir.
Lê bi baweriya min, rêzgirtin tenê bi nav, cil û nesebê nayê qezenc kirin. Kesê ku xwe wek rêberê olî dibîne, divê bi exlaq, zanîn û xizmetê wê rêzgirtinê biparêze.

Ez dibêjim ku şertê parastina ocaxan girîng e, ji ber ku ew beşek ji bîra civakî û rêxistina dîrokî ne. Lê li gorî nêrîna min, heke kesek tu têkiliya wî bi xizmeta olê re nemîne, civak jî xwezayî dest bi pirsînê dike.

Ji ber vê yekê ez bawer dikim ku rêz û berpirsiyarî divê bi hev re biçin, ne ku ji hev cuda bin.

Çima xetereya asîmîlasyonê li diyasporayê ji entegrasyonê xurttir e û rola zimanê dayikê di vê meseleyê de çi ye?

Li gorî dîtina min, entegrasyon tiştekî xwezayî ye; mirov di civaka ku lê dijî de dibê fêrî ziman, qanûn û jiyana wê bibe. Lê asîmîlasyon dema dest pê dike ku mirov hêdî-hêdî ji ziman, dîrok û bîra xwe qut dibe.

Bi baweriya min, li diyasporayê ev xeter zêdetir e, ji ber ku nifşên nû gelek caran di nav ziman û çandekî din de mezin dibin. Heke mal, civak û sazî zimanê dayikê ne biparêzin, zarok hêdî-hêdî ji nasnameya xwe dûr dikevin.

Ez her tim dibêjim ku Kurmancî tenê serişteyekî axaftinê nîne. Ew bîra civakî, qewl, dîrok û felsefeya me ye. Heke ziman winda bibe, gelek tiştên din jî bi wî re tên windakirin.

Çi metirsiyên nasnameya civaka Êzdî ku li ser navê “dînî” û “neteweyî” dabeşbûne hene?

Bi dîtina min, şertê herî xeternak ew e ku civak bikeve nav parçebûn û her kes aliyekî din tune bike. Dema ku nasnameya olî û ya neteweyî li dijî hev tên danîn, civak lawaz dibe.

Li gorî nêrîna min, gelek hêz dixwazin civaka Êzdî ya biçûk bêtir parçebikin. Heke em bikevin nav şerê navxweyî yê “em kî ne?”, dibe ku şertên bingehîn ên wek ziman, hînkirin û parastina dîrokê li paş bimînin.

Ez bawer dikim ku mirov dikare hem nasnameya olî biparêze û hem jî xwe bi çand û dîroka xwe re girêdayî bibîne. Ev ne şertên dijber in, heke bi aqil û rêzgirtin werin nêzîk kirin.

Wateya felsefî ya gotina “Xwedê gotiye, tu rabe ez bi te re” di çarçoveya parastina Êzdiyatîyê de çi ye?

Bi baweriya min, ev gotin şertê herî mezin yê hêvî, berxwedan û berpirsiyarîyê nîşan dide. Wateya wê ne ew e ku mirov tenê li bendê bimîne ku alîkarî ji ezmanê were. Wateya wê ew e ku mirov divê bi xwe hereket bike, raweste û xebitîne.

Ez vê gotinê wek bangekê dibînim ji bo civaka Êzdî ku:
“Heke hûn ji bo nasname, ziman û baweriya xwe rabin, hêza ruhanî jî dê bi we re be.”

Li gorî nêrîna min, Xwedê alîkariya kesê ku têkoşîn dike dike, ne yê ku teslîm dibe. Lewma parastina Êzdiyatîyê jî bi hêvî, zanîn, xebat û yekîtî pêk tê.

Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdî 26.05.2026

*Çavkanî : 
Pirs û bersivên li ser rewş û pirsgirêkên civaka Êzdî
https://www.youtube.com/watch?v=PVMKP4Cb8M8&t=152s