Rûmet Alxas dibêje: "Di nav sedsala 20an de ji bo Kurdistanê serîhildana yekemîn Kurdên li Kûracîk û Elbistanê pêk anî. Serokê serîhildanê jî Serokê Konfederasyona Kûracîkê Memedalî Axikê bû." Erê, Rûmet Alxas analîzek nivîsiye, ku tê de şîroveyên nû hene. Ev şîrove ji bo analîzkirina serîhildanên Kurdistanê dîtinên nû tîne ber me. Analîza Rûmet Alxas li jêr e:

Serokê Konfederasyona Kûracîkê Memedalî Axikê.

Nivîsa Rûmet Alxas(*)

Em Kurd dibêjin: Berxwedan jiyan e.

Têkoşîna ji bo dadmendiyê, berxwedana ji bo tiştê rast, jiyan e.

Ji ber ku ji bo serkeftina xerabiyê tenê ew bes e ku mirovên baş têkoşîn nekin.

Gelê me heta roja îro ji bo azadî û serxwebûna xwe, ji bo welatê xwe, ji bo zimanê xwe, ji bo çanda xwe û ji bo awayê jiyana xwe têkoşîneke bêhempa meşandiye.

Çawa ku gelên din ên cîhanê ji bo van armancan têkoşîn kirin û bi ser ketin, da ku bikaribin di azadî û bi îradeya xwe bijîn, gelê me jî wê bi ser bikeve û rojekê wê jiyanekê li gorî daxwazên dilê xwe ava bike.

Ji ber vê yekê, ez dixwazim îro çavê xwe bidim berxwedana bav û kalên me.

YEKEMÎN SERÎHILDANA SEDSALA 20AN

Serhildana mezin a yekem a Kurdistanê di sedsala 20-an de li Kûracîk û Elbistanê, li Meraş û derdora wê, pêk hat.

Ev serhildanek Elewî-Kurdî bû û jinê Elewî-Kurd Hûrî Alxas jî di rabûna wê de roleke girîng hebû; gotinên wê ji bo her demê ketin dîrokê.

Serokê vê serhildanê Mamadâlî Âxiçe (Memedalî Axikê), serokê Konfederasyona Kûracîkê bû. Wê demê ew tenê 24 salî bû.

Kurdên Meraş, Kûracîk û Sarizê heta roja îro bîranîna wî, hevalên wî yên têkoşer û jina wî Hûrî di gelek stran û helbestan de zindî dihêlin. Her wiha, abîdeyek ji bo wî li Kûracîkê bûye cihê ziyareta Kurdan.

Heta roja îro, dema Kurdên Meraş, Kûracîk û Sarizê dibihîzin ku Kurdên herêmên din li ser partiyên xwe û li ser wê yekê ku welatparêziya Kurdî kengî derketiye holê nîqaş dikin, dibêjin:

"Ma partî-martî çi ne? Kurdîtî di zemanê Mamadâlî Âxiçe de derket."

Yanî:

"Partî-martî çi ne? Kurdîtî di dema Memedalî Axikê de derket holê."

Pirtûka Mehmet Kömür: Kasımoğlu (Memedali Axike olayının tarihsel arka planı); Weşanên Firatê, 2015/Konstantinapol. Pirtûk bi zimanê tirkî hatiye nivîsandin û 141 rûpel e.

KÎJAN EŞÎR TEVLÎ SERÎHILDANÊ BÛN?

Wê demê Alxasan, Sînamilan, beşeke mezin a Konfederasyona Kûracîkê, beşên Balyan û her wiha gelê herêmê piştgirî didan serhildanê.

Bandora vê serhildanê heta roja îro li ser gelê herêmê mezin e. Ji ber ku heta îro li wir baweriyek heye ku bi vê serhildanê re hişmendiya neteweyî ya Kurdî — "Kurdîtî" — derketiye holê.

Stranên li ser Memedaliyê Axikê ne tenê li herêma rasterast — Meletî, Erxe û Kurecîk — tên gotin, lê di nav Kurdên herêmên Meraş, Albistan, Bazarcix û Sarizê de jî tên stran.

Axaftvan jî vê stranê ji zarokatiya xwe ve nas dike; dapîra wî her tim distran:

Mamko Mamko Mamadâlî

Havâl, rindo, tzi dalâl î

Hûrî za dardân danâlî

Gendzo, tî vîsht û tzâr sâl î

Mixabin, li piraniya herêmên Kurdistanê agahî li ser vê serhildana lehengane ya Kurdên Rojava tune ye — an jî bi derbasbûna demê hatiye jibîrkirin.

GOTINÊN NÛRÎ DÊRSIMÎ

Rewşenbîr, çalakvan û welatparêzê Kurd ê jibîrnekirî Nûrî Dêrsimî, di pirtûka xwe de li ser Memedalî û serhildana wî wiha dinivîse:

"Li rojavayê Meletî eşîrên navdar ên Aqçedaxê hene. Ew dibêjin ku bi eslê xwe ji Dêrsimê ne. Hemû adet û kevneşopiyên wan bi yên gelê Dêrsimê re yek in. Ew ji bîst û pênc eşîran pêk tên. Di nav eşîrên wan ên herî navdar de Bekiran, Harûnan û Balan hene. Serokê wan Qasimoxlû Manzûr bû. Kurê wî Memedalî li dijî dewleta Tirk rabûbû. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, ev lehengê Kurd bi hîleyekê hate girtin û li Elezîzê hate darvekirin."

Nûrî Dêrsimî her wiha ragihandiye ku Kurdên herêma Meletî û Meraşê gelek mêrxas û şervan in û hesteke neteweyî ya xurt hene.

Pirtûka Asaf Demirhan: 1915-2015 Ağıtlar Dile Geldi; Weşanên Gar, Konstantinapol/2015. Pirtûk bi zimanê tirkî hatiye nivîsandin û 111 rûpel e.

MEMEDALÎ AXIKÊ - LEHENGÊ ROJAVA

Memedalî Axikê, ku di devoka herêmî de jê re Mamadâlî Âxçe dihat gotin, serokek eşîrî yê Elewî-Kurd û lehengê neteweyî bû.

Ew di sala 1891-an de ji dayik bû û di sala 1915-an de hate darvekirin.

Ji aliyê bavê xwe ve ew ji yek ji malbatên pêşeng ên Kûracîkê bû. Ji aliyê diya xwe ve ji malbateke pêşeng a Alxasan a Elbistanê, ji gundê Bestapânê bû. Jina wî Hûrî jî ji heman malbatê bû.

Memedalî hê di temenekî ciwan de serokatiya Konfederasyona Kûracîkê girt ser milê xwe.

DAWIYA SALA 1914AN - DESTPÊKA ŞERÊ CÎHANÊ YÊ YEKEM

Osmaniyan ji Mamadâlî û Kurdên Kûracîkê xwestin ku beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bibin, Ermeniyên ku wan veşartibûn radest bikin û ji bo şer çek, leşker û pere peyda bikin.

Gotinên jina wî Hûrî ketin dîrokê:

"Tu Memedalî Axikê yî, Elewî û Kurd î — û tu dixwazî piştgiriyê bidî Osmaniyan? Ev çawa dibe?"

Û bi vî awayî Memedalî li dijî Osmaniyan şer ragihand.

Ew û Konfederasyona Kurdên Kûracîkê, hin Balyanên ji Arxa, her wiha Alxasan û Sînamilanên Elbistanê bi hev re li dijî dagirkerên Osmanî şer kirin.

Koalîsyoneke berfireh ji eşîr, malbat û gelê herêmê pêk hat. Jin û mêr bi hev re şer kirin; jin jî di eniya pêşîn de cih girtin.

Kurd bi lehengî şer kirin.

XIYANETA MAHMUT AXA

Lê mixabin, xiyaneta ji hundir ve bû sedema têkçûna serhildanê.

Mahmut Axa, ji gundê Qubatan (Tataruşağı) yê Kûracîkê, bi Osmaniyan re hevkarî kir û cih û baregehên şervanên Kurd ji wan re eşkere kir.

Xiyanetê têkçûna serhildanê misoger kir.

Lehengên Kurd bi mêrxasî şer kirin, lê êdî şer bêhêvî bû.

Memedalî Axikê reviya gundê Bestaponê, li wir xalên wî yên ji eşîra Alxas dijiyan. Wan Memedalî demekê veşart.

Di heman demê de, şervan û alîgirên Memedalî li deştan û zozanên çiyayan veşartibûn.

Xalên wî bi Osmaniyan re ketin danûstandinan. Ji wan re hate sozdan ku Memedalî neyê darvekirin û ne şervanan û ne jî gelê sivîl tu zirarê nebîne.

Ji bo ku tiştên xerabtir pêk neyên, kesayetiyên pêşeng ên serhildanê xwe radest kirin.

Lê Osmaniyan soza xwe negirt.

GUND ŞEWITANDIN Û HEZARAN KURD KUŞTIN

Wan gundên Kurdî li Kûracîk û Elbîstanê şewitandin û wêran kirin û bi hezaran Kurd kuştin.

Di dema serhildanê û di encama tepeserkirina wê de, ji sedî 15–20 ji Kurdên herêmê jiyana xwe ji dest dan.

Her wiha rev û koçberkirineke girseyî pêk hat, bi taybetî ber bi Sarizê ve.

Memedalî Axikê, Kalo Canikê, jina wî Altê Xanim, ku ew jî yek ji kesayetiyên pêşeng ên serhildanê bû, û Husikê Quşê li Xarpêtê li ber dadgeheke leşkerî hatin darizandin.

Di dadgehê de, li ser daxwaza dewletê, Mahmûd Axa wek şahid li dijî wan îfade da.

KÊ DARVEKIRIN

Bi biryara dadgehê, Memedalî Axikê, Kalo Canikê, jina wî Altê Xanim û Husikê Quşê li Xarpêtê hatin darvekirin.

Lê hin vegotin jî hene ku dibêjin Altê Xanim nehatiye darvekirin; li gorî van vegotinan, ew yan hatiye jehrkirin yan jî bi lêdanên qondaxa tifingê hatiye kuştin, bi vê hincetê:

"Ew jin e, nayê darvekirin."

Gotinên dawî yên Memedalî

Gotinên dawî yên Memedalî Axikê ev bûn:

"Heke êşîra min êdî nikare were, ne hewce ye hûn min veşêrin."

*Rûmet Alxas bijîşkekî payebilind e û pisporê Psîkiyatrîya Gerîyatrîk e. Ew her wiha Berdevkê Projeya DNAya Kurdî ye û taybetî li ser Kurdên Mereş, Meletî û Sarizê kar dike. Alxas bi Almanî, Îngilîzî, Fransî, Latînî û Yewnanîya Kevn dizane û gelek stranên bi Kurmancî û Dimilî jî afirandiye. Beriya her tiştî ew Psîkiyatr e lê ev bûye gelek sal ew li dîroka Kurdistanê jî lêkolînan dike.

Çavkanî: .maraskurtleri.com