Ev dibe ku sefera min a sêyem an çaremîn ya bo Amedê (Diyarbekir) be. Di salên dawî de, ez ji bo pêşangehên pirtûkan ên Tuyapê diçim Amed, lê ez beşdarî çalakiyên îmzekirina pirtûkan jî dibim.

Min di seferên xwe yên berê de zêde li ser Amedê nenivisîyê; vê carê, ez difikirim ku hêja ye ku bi gelemperî li ser Amedê/Diyarbekre binivîsim; ev agahî ji bo kesên ku Amed/Diyarbekir nedîtine ye.

Amed bajarê herî mezin ê bi piraniya niştecihên xwe Kurd in. Ew navenda îdarî a parêzgeha Amed

e. Ew wekî yek ji bajarên herî kevin ên cîhanê tê hesibandin, dora heşt hezar sal ve bi berdewamî lê dijîn.

Li dora deşteyek bilind li kêleka qeraxên çemê Dicleyê ye ku Keleha dîrokî a Amed li ser wê ye, ew paytexta îdarî ya Parêzgeha Amed a başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye. Ew yekemîn bajarê herî mezin yê herêma başûrê rojhilatê anadoluyê. Ji salê dawî ji 2024an vir ve nifûsa parêzgeha 2 milyun, ji wan 1 milyun li herêma avahîkirî a ji çar navçeyên bajarî (Bağlar, Kayapınar, Sur û Yenişehir) pêk tê dijîn.

Amed xalek sereke ya pevçûnêbû di navbera dewleta Tirkiyeyê û komên Kurd de û ji hêla Kurdan ve wekî paytexta nefermî a Kurdistanê tê dîtin. Piştî Peymana Sèvres a 1920an, armanc ew bû bajar bibe paytexta Kurdistaneke serbixwe, lê piştî pêşketinên siyasî yên piştre ev yeka nehat realizekirin.

Piştî fetihên misilmanan yên sedsala 7an, bajar wekî Diyar-î Bekr, bi wateya “warê Bekr” hat nasîn, ku behsa axa eşîra Diyar-e Bakr dike. Ew eşîr di serdema berî Îslamê de li bakurê Mezopotamyayê bi cih bûbû. Di sedsala 7an de, di dema Xelîfetiya Osman de û di bin waliyê herêmî yên Mu'awiye de, ji beşeke ji eşîrê re hatiye ferman kirin ku li bakurtir li erdên nêzîkî bajêr bi cih bibin. Paşê bajar bi Tirkî kirin wekî Kara Âmid (Amida Reş) jî hatiye nasîn, ji ber dîwarên xwe yên reş yên bazalt ve.

Di 1937an de serokkomarê Tirkiyê Kemal Atatürk serdana bajêr dike û piştî ku li ser etîmolojiya rastîn ya navê bajêr, “Diyarbekir”, ne zelaliyê nîşan da, di Berçile heman salê de ferman da ku navê wê bibe Diyarbakır, ku bi Tirkî tê wateya welatê Bakır ji ber çavkaniyên pir Bakır yên li dora bajêr.. Ev yek ji mînakên destpêkê yên pêvajoya Tirkîzekirina navên cihan yên ne-Tirkî bû ku tê de navên erdnîgarî ên ne-Tirkî (Yewnanî, Kurdî, Ermenî, Erebî û yên din) bi alternatîfên Tirkî hatin guhertin.

Navê Ermenî yê bajêr Tigrangard/Dikranagerd e, bi referansa paytexta kevnar a Tigran ye ku ji hêla Tigranes ve li nêzîkê wê hatiye damezrandin. Ew bi Kurdî wekî Amed tê zanîn û bi Suryanî wekî (Amîd).

Gerek li bajêr

Carekê li qeraxa Diyarbekirê jinek û kurê xwe û em bi hev re ber bi navendê bajêr ve diçûn. Bilêtên otobusên di nava bajêr re diçin ku em pere wê jî bidin, jinik îtîraza me qebûlnake lê axir me da. Em li rawestgeha rast diavêjin û me lingê xwe jî neavêtiye ser peyarê berî em ji aliyê karsazekî ku tavilê çay û tiştek xwarinê pêşkêşî me dike bi bişirînên fireh werin pêşwazî kirin. Em biryar didin ku em ê pêşî li otêlekê bigerin û di demek kurt de me odeyek baş bi klîma dît. Ya paşîn bi tevahî ne girîng e, ji ber ku em gihîştine herêma herî germ a welêt. Her roje termometre 30 pile an jî zêdetir nîşan dide.

Demeke şûnda dîsa derdikevine kolanê, me nizanî ku em ketine dikanekê. Em bi lez û bez navenda kevin vedikolin û hêdî hêdî di nav tora kolanên teng yên ku di nav dîwarê bajêr yên sedsalan de ne, dimeşin. Em ser mizgefteke re derbas dibin ku minareya wê li ser çar stûnên serbixwe hatiye çêkirin. Her avahiyek li vir xuya dike ku ji serdema “Rêya Hevrîşimê” vir ve nehatiye nûjenkirin, paqijî nîne û bi her quncikekê ku em dizivirin, em dikevin kolanek tengtirîn. Bi şansê xwe, em yeke ji dêrên em dixwazin bibînin dibînin û bi tesadufî em dêreke Ermenî yan nîv-restore kirin jî dibînin.

Sibeha din, em pir zûtirîn dem ji bo ku em nekevin pila û germê xilas bikin zû derketin rê. Di nav labîrenta kolanan de, em pir caran rêyê dipirsin, û di dawiyê de, em hemî mizgeftên ku em dixwazin bibînin dibînin. Em hinekî din li Mizgefta/Camiya Behram Paşa dimînin. Komeke piçûk ji keçan dibistanê navîn bi mamosteyê xwe re li ser derenceyên li ber deriyê sereke rûniştine. Ew bi dorê beşeke ji dersên Quranê ji ber dikin: lê pir balkêş e ku ew dikarin bi rastî rûpelên tevahî ji ber bikin.

Li vê beşa bajêr, Dêrek Suryanîyan jî heye, ku hîn jî tenê ji aliyê civateke piçûk ya Asûriyan ve tê bikar anîn. Serokê Dêrê bi serbilindî avahiya xwe xweşik û sedsalan nîşanî me dide. Çar kevirên ji perestgeheke kevnar ya ku dîroka wê vedigere beriya serdema Xiristiyaniyê bi taybetî balkêş in.

Çand

Li herêmê çêkirina zêrfiroşiyê û karên din yên hunerî yên herêmî hene. Reqsên gelêrî yên li ser def û zurnê (bilûr) beşek ji dawet û şahiyên li herêmê ne. Şanoya Şaredariya Dîyarbekirê di sala 1990an de hatiye damezrandin û di sala 1995an de neçar ma ku deriyên xwe bigire. Di sala 1999an de ji nû ve hatiye vekirin, di bin serokatiya Şaredar Osman Baydemir de. Piştî şaredar ji kar hat dûrxistin di 2016an de, di aynî salê de dîsa hat girtin. Şanoya Şaredariyê a Bajêr jî bi zimanê Kurdî şano pêşkêş dikir.

Yek ji pîrozbahiyên din yên hevpar li Tirkiyeyê Newroz e. Ev pîrozbahî bi hinceta destpêka biharê û destpêka sala nû tê kirin. Damezrandina Newroz xwedî dîrokek dirêj e, ewqas ku ew sê hezar sal in li deverên cûda yên Asyayê, bi taybetî hemî li Rojhilata Navîn, tê pîrozkirin. Li deverên cuda yên Tirkiyeyê, bi taybetî li herêmên Kurdan yên vî welatî, Newroz wekî yek ji girîngtirîn kevneşopiyên çandî û dîrokî yên van herêman tê hesibandin. Pêxistina agirekî, li xwekirina cilên nû, lidarxistina merasîma reqsê û dayîna diyariyan ji hev re hin ji çalakiyên ku di vê pîrozbahiyê de têne kirin in.

Metbexa Dîyarbekirê xwarinên goştê berxan yên ku biharatên wekî îsota reş, sûmak û gêzerê bikar tînin; birinc/riz, bulgur û rûn dihewîne. Xwarinên herêmî jî hene wekî Meftûne, cîgerê berxan û sebzeyên bi sîr û sûmak, û dolmaşa parsûkan, goştê berxên yên ku pijandî yên bi birinc/rize, behîv û biharatan dagirtî ne. Ji xwe zebeş tenê li Amedê li herêmê tê çandin û her sal Festîvala Zebeşê heye.

Ol

Mizgeft û medreseyên Amedê; Mizgefta Mezin a Dîyarbekirê mizgefta herî kevin a Anatoliyê ye û wekî pêncemîn cihê herî pîroz (Harem-i Şerif) li cîhana Îslamê tê hesibandin. Mizgeft, yeke ku ji kevintirîn mizgeftên li Amadê, ji bendên bazalta reş û kevirê kilsê yê spî yê alternatîf hatiye çêkirin. Heman nexş di Medreseya Xana Delîler sedsala 16an de hatiye bikaranîn. Medreseya Mesûdiyeyê a li kêleka wê di heman demê de hatiye çêkirin, her weha dibistaneke din a nimêjê li bajêr, Medreseya Zinciriyeyê; Mizgefta Behram Paşa -Mizgeftek Osmanî di 1572an de ji aliyê parêzgarê Dîyarbekirê, Behram Paşa ve hatiye çêkirin, bi kemerên baş -avakirî yên li derî tê nasîn. Mizgefta Şêx Matar bi Dört Ayaklı Minare/ Mizgefta Çarling (Minareya Çar ling) -ji aliyê Kasim Xanê Aqqoyunlu ve hatî çêkirin. Mizgefta Fetih Paşa -di 1520an de ji hêla waliyê yekem ê Osmanî ê Amedê Bıyıklı Mehmet Paşa ve hatiye avakirin. Avahiya herî kevn a Osmanî a bajêr, ew bi tixûbên xweşik hatî xemilandin.

Mizgefta Hezretî Silêman (1155-1169) Silêmanê kurê Halid Bin Velîd yê ku di girtina bajêr ji destê

Ereban de jiyana xwe ji dest da ye, tevî hevalên xwe li vir hatiye veşartin. Mizgefta Husrev Paşa Mizgefta waliyê duyemîn yê Osmanî 1512-1528. Di destpêkê de avahî wekî medrese hatibû çêkirin. Mizgefta Îskender Paşa - Mizgefteke parêzgarekî Osmanî ji kevirên reş û spî, di sala 1551an de, hatiye çêkirin. Melek Ahmed Paşa mizgefteke di sedsala 16an de bi kevir û ji bo derenceyên ducarî, yên ber bi jor ve diçin ser mînareyê. Camiya Nebi - Mizgefta Nebî, avahiyeke kevirî ya bi qubeyek yekane ya sedsala 16an. Mizgefta pêxember û navê wê ji ber nivîsên li ser rêzgirtina pêxember li ser mînareya wê hatiye girtin. Mizgefta Palo - di nîvê sedsala 15'an de ji aliyê Uzun Hesen, hukumdarê Aqqoyunluya ve hatiye avakirin û di dema Osmaniyan de di sala 1532an de jî hatiye restorekirin.

Çend dêrê girîng: Dêra Saint Mary ya Suryaniyên Ortodoks; Dêra Ermenî ya St. Giragos -di 1519an de hatiye avakirin û ev avahiya piştî demeke dirêj ya bêkaranînê vê dawiyê dîsa hatiye restore kirin. Dêra Suryaniyên Ortodoks ya Xatûna Meryem (Meryemana kilisesi), cara yekem di sedsala 1'emîn ya berî zayînê de wekî perestgeheke pagan hatiye avakirin. Avakirina nûha vedigere sedsala 3'emîn, gelek caran hatiye restorekirin û îro jî wekî cihekî îbadetê tê bikar anîn. Dêra Katolîk ya Keldanî ya Mar Petyun (Saint Anthony), di 1681an de hatiye avakirin. Dêra Keldanî ya Surp Sarkis; Katedralya Saint Mary; Dêra Saint George ya ku di İçkale de dema wê ya restorasyonê jî di sala 2024'an de ye.

Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı, (mala helbestvanê) mînakek klasîk a ji mîmariya dîrokî a Amadê ye, ku ji bazalta tarî/reş a herêmî hatiye çêkirin. Muzeya Arkeolojîk berhemên ji Serdema Bronza zû bigire heya dema Asûrîya, Urartu, Romayî, Bîzansî, Artûki, Selçûkî, Akkoyunlu û dema Osmanî dihewîne. Muzeya Ziya Gökalp - cihê jidayikbûna helbestvan wekî muzexaneyek ji bo jiyan û berhemên wî tê parastin. Pirtûkxaneya Wêjeyê ya Ahmet Arif Avahiyên dîrokî ên din; Keleha Dîyarbekirê û Peyzaja Çandî ya Baxçeyên Hevselê, di 2015an de wekî Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatiye binavkirin; Xana Hesen Paşa, karavana mezin a sedsala 16an a Osmanî, ku niha dikan û kafeyan lê hene. Xana Delliler, karavana ku di sala 1527an de hatiye çêkirin, niha wekî otêlek pênc-stêrk tê bikar anîn.

Xana Sülüklü, ku di dora 1680an de hatiye çêkirin, niha kafe û cihekî hevdîtinê yê populer e. Pira

Dîcle, pirek sedsala 11an bi deh kemeran; Deriyê Urfayê yek ji çar deriyên sereke ye di sûrên bajarê Amedê ên serdema Bîzansî ya sedsala 4an de hatine çêkirin ku rêya ji rojava ber bi bajarê Urfayê ve dibe.

Abori

Aboriya Amadê li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, bazirganiya derve û karsaziyên piçûk e. Her çend beşa pîşesaziyê di salên dawî de zêde bûne jî, aborî bi giranî ji hêla çalakîyên herêmî û hilberîna çandiniyê.

Çalakiyên sereke û pêkhateya aborî; Çandinî û ajaldarî ye; Bajar xwedî qadeke çandiniyê ya mezin. Berhemên sereke genim, ceh, birinc, nîsk, nok, sebze û zebeş û xiyar a Amadê a navdar a cîhanê ne.

Pîşesazî û herêmên pîşesaziyê ên rêxistinkirî: Li Dîyarbekirê 5 Herêmên Pîşesaziyê ên Rêxistinkirî hene.• Bajar li ser sektorên wekî derxistina petrola xav û gaza xwezayî, çêkirina hilberên xwarinê û maden kom bûye.• Mesrefên enerjiyê yên bilind û kêmasiyên lojîstîkî pêvajoya pîşesaziyê sînordar dikin.

Bazirganiya Derve û Îxracat: îxracatê ji bo Iraqê ye (bi taybetî Hikûmeta Herêma Kurdistanê). Îran û Sûriye di nav bazarên din ên girîng ên bazirganiya derve dane. Li gorî malûmatê heyî di hejmarên hinardekirina bajêriyan de guherîn û kêmbûneke qismî heye. Esnafî û bazirganî: karsaziyên piçûk in û navîn û sektora esnaf bingeha kar û bazara herêmî ya bajêr pêk tînin. Di demên dawî de, odeyên esnaf û hunermendan daxwazên xwe li dijî zextên aborî yên di derbarê vekolînên bacê û cezayan de tînin ziman, mijarek taybetî ki dixwaze di derbarê aboriya Amadê de agahdariya berfirehtir bistînin.

Dawiya Fûarê

Ev sefera ber bi Amedê ve pir rengîn bû û ne wekî seferên berê bêzar bibim. 10'emîn Fûara Pirtûkan a Amed Tuyap, wekî her car, li Navenda Kongreyê ya Mezopotamyayê hate lidarxistin. Ji ber ku ez êdî beşdarvanekî birêkûpêk im, ez çar rojan li wir bûm ji bo îmzekirina pirtûkan. Îsal, divêt ez tenê behsa aliyên neyînî bikim; weşanxaneyên Kurd yên beşdar ev bûn: Weşanên Na, Nubihar, Sîtav, Sîdar, Pirtukakurdî, Dara, Aram, Weşanên Pel, Vate, Zarg, Weşanên Doz û Do, Weşanên IBV, Deng, Ozgurluk Yolu, Weşanên Wardozê û h.w.d. Van weşanxaneyên Kurd neh rojan li stantên xwe pirtûk firotin û nivîskarên Kurd jî pirtûkên xwe îmze kirin. Ji bo Tuyap saziyekê Tirkî ye, wan ew organîze kiribû. Weşanxaneyên mezin ên wekî Komeleya Zimanê Tirkî, Weşanên Yapı Kredi Bank, Genesis, Papirus, Belge, Dipnot, Guardian, İletişim jî stant danîne û pirtûk difirotin; ne gengaz e ku meriv bi rastî bizanibe her yek çiqas firotiye, lê lihevkirina giştî ew e ku hejmara beşdaran her sal kêm dibe; ji ber vê yekê, ew nekarîn ji marja firotanê ya diyarkirî derbas bibin. Hin kesan ziyan, xercên zêde û giliyên xwe ji organîzatoran re ragihandin, bi hêviya alîkariyê ji Odeya Bazirganiyê ya Dîyarbekirê.

Wekî din, heke ziyanên wan pir mezin bin, dê ji bo wan zehmet be ku beşdarî fuarên pêşerojê bibin. Bi hêviyên çêtirîn, wan 10emîn Fuara Pirtûkan a Tuyapê ya li Amed terikand. Oxir be heya sala bê.!

Drs Yusuf Kaynak, Lahey, 20.10.2026