Ev gotara li jêr, bi zimanekî sade û bi mentiqê dîrokî-civakî, têkiliya van her du baweriyan û sedema qedexeya rengê şîn rave dike:

Rengê Şîn: Çima di Baweriya Elewî û Êzdiyan de Qedexe ye?

Di nav çand û baweriyên Rojhilata Navîn de, reng ne tenê mijarên estetîk in; carna dibin sembolên nasname, dîrok û berxwedanê. Yek ji mînakên herî balkêş jî qedexeya rengê şîn (mavi) ye ku di nav Elewî û Êzdiyan de tê dîtin. Her çend her du civak xwedî baweriyên cuda bin jî, li ser vê qedexeyê di xaleke hevbeş de digihîjin hev.

1. Di Elewîtiyê de: Parastina ji Navê "Muawi"

Li gorî vegotinên dîrokî, bi taybetî wekî ku gerokê navdar Evliya Çelebi jî di Seyahatnameya xwe de aniye ziman, sedema qedexeya rengê şîn di nav Elewiyan de bi mijarek "dengnasî" (fonetîk) ve girêdayî ye.

Di zimanê tirkî û erebî de dengê peyva "mavi" (şîn) û navê "Muawi" (Muaviye) gelekî nêzî hev in. Ji ber ku Muaviye di dîroka Îslamê de wekî dijberê herî mezin ê Hemedan (Hz. Elî û malbata wî) tê qebûlkirin, Elewiyan ji bo ku navê wî neyê bîra wan û rêzê li şîna Kerbelayê bigirin, bikaranîna peyva "mavi" û li xwe kirina rengê şîn li xwe qedexe kirine. Ev helwesteke sembolîk e; yanî dûrketina ji her tiştê ku dijminê malbata Pêxamber tîne bîra mirov.

2. Di Êzdîtiyê de: Şîn wekî Xemgînî û Rêzgirtin

Li cem Êzdiyan qedexeya rengê şîn hîn kûrtir e, lê sedemên wê hinekî cuda ne:

• Wateya Peyvê: Di zimanê kurdî de peyva "şîn" hem tê wateya rengê şîn (blue) û hem jî tê wateya şîngirtinê (mourning). Ji ber vê yekê, Êzdî vî rengî wekî nîşana xemgînî û bextreşiyê dibînin.

• Rengê Tawisî Melek: Li gorî hin rîwayetan, rengê şîn rengê herî pîroz e û aydê Tawisî Melek e. Ji ber vê rêzgirtinê, mirovên asayî naxwazin vî rengê pîroz di jiyana rojane de pîs bikin.

3. Têkiliya Her Du Civakan: Cîrantî û Bandor

Di dirêjahiya dîrokê de Elewî û Êzdî di gelek herêman de (wekî Amed, Semsûr, Dêrsîm û Serhedê) bi hev re jiyane. Her du civak jî ji aliyê desthilatdaran ve hatine çewisandin. Ev êşa hevbeş û nefreta li dijî kesayetên wekî Yezîd û Muaviye, bûye sedem ku hinek dab û neqîşên wan derbasî hev bibin.

Tê bawer kirin ku Êzdiyan jî, yan ji ber xatirê cîranên xwe yên Elewî yan jî ji ber heman nefreta li dijî "Muawi", qedexeya rengê şîn di nav xwe de xurttir kirine. Îro, gava Êzdiyek dibêje "rengê şîn guneh e", ew hem rêzê li pîroziya Melekê Tawis digire, hem jî xwe ji sembolên "Yezîd û Muaviye" dûr dixe.

Encam

Qedexeya rengê şîn di rastiyê de zimanê bêdeng ê berxwedanê ye. Ew nîşan dide ku ev her du civak çawa dîrok û baweriya xwe di nav jiyana xwe ya rojane, di cil û bergên xwe de diparêzin. Şîn, ji bo wan ne tenê rengek e; bîranîna êşên dîrokî û nîşana dilsoziya bi raboriyê re ye.

Bi kurtasî, ev mijar bingeha xwe ji çanda devkî ya herêmî û çavdêriyên Evliya Çelebi digire û îro di lêkolînên kurdolojî û civaknasiya olî de tê pejirandin.

Nivîskar û Lêkolînerê Êzdîtiyê Kemal Tolan ev gotara bi (alîkariya (KI) berhevkiriye 21.04.2026

Çavkanî:

1. Evliya Çelebi, "Seyahatname" (Cîltên 3, 4 û 5)

Evliya Çelebi di gelek beşên berhema xwe de behsa çanda herêmî dike. Bi taybetî:

• Cîlta 3'an (Beşa Şam û Rojhilat) û Cîlta 4'an (Beşa Kurdistan - Amed, Sincar): Di van cîltan de Çelebi behsa kinc, xwarin û "edebên" (rêgezên) komên mîna Êzîdî, Elewî û Bektaşiyan dike.

• Wî di nivîsên xwe de bal kişandiye ser nefreta van koman a li dijî malbata Muaviye (Emevî) û bandora vê nefrete li ser jiyana wan a rojane (mîna qedexeya rengê şîn an jî xwarina xasê).

• Lêkolînerên nûjen di pirtûkên mîna Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Kızılbaşlar ve Bektaşiler de van hemû hûrguliyan bi şîrove kom kirine.

2. Lêkolînên Akademîk û Çandî

Ji bo hûrguliyên zêdetir ên li ser nasname û baweriyan, van çavkaniyan dikarin werin bikaranîn: [1]

• A Survey of the Roots and History of Kurdish Alevism (Brill): Ev lêkolîn behsa bandora dîroka Kerbelayê û herêmên mîna Semsûr û Dêrsimê li ser çanda Elewiyan dike.

• The Alevis (Oxford Research Encyclopedia): Li ser sosyo-olî û torên baweriyê ên Elewiyan agahiyên bingehîn dide.

• Minority Rights Group: Agahiyên li ser Êzîdiyan û Elewiyên li Tirkiyê û dîroka wan a parastina nasnameyê. [2]

3. Çavkaniyên li ser Rengan [1]

• Lêkolîna bi navê "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Renkler" (Reng di Seyahatnameya Evliya Çelebi de): Ev teza akademîk bi taybetî li ser wateyên sembolîk û îdeolojîk ên rengan (mîna qedexeya şîn û wateya kesk) di berhema Çelebi de hûr dibe. [1]

Bi kurtasî, ev mijar bingeha xwe ji çanda devkî ya herêmî û çavdêriyên Evliya Çelebi digire û îro di lêkolînên kurdolojî û civaknasiya olî de tê pejirandin.