Di nav gelek ol û şaristaniyan de pirtûk, nivîs û belge wek bingeha baweriyê tên qebûlkirin. Lê di Êzdiyatiyê de, ji ber şertên dîrokî, gelek ferman, koç û tunekirinan, pirtûk û belgeyên nivîskî her dem nehatine parastin. Lê tiştek ku qet tune nebû, ew jî qewl bû.

Ji ber vê yekê, Êzdî dibêjin:

Qewl bingehên afirandina dinyayê û mîrasên mirovatiyê ne.

Ev gotin ne tenê pesnê qewlan e. Ev nêrîneke ilmî, felsefî û ruhanî ye ku li gorî wê, qewl ne tenê ji bo parastina baweriyê ne; belkî ji bo fahmkirina hebûn, dem, afirandin û mîrasa mirovatiyê jî bingeh in.

Qewl û Afirandin

Di qewlên Êzdiyan de tenê dîroka civakekê nayê gotin.

Di wan de:

• berî erd û ezman tê gotin;

• berî Adem tê gotin;

• Dur û Nûr tên gotin;

• Heft Milyaket tên gotin;

• dem, salname û qanûna afirandinê tên gotin.

Ji ber vê yekê, qewl tenê çîrok an zargotineke kevn nîne.

Qewl zanîna afirandina dinyayê diparêze.

Ew haveyneya fahmkirina Êzdiyan ya li ser hebûn û afirandinê ye.

Gava em qewlan dibihîzin, em tenê gotinên kevn nabihîzin; em dîtina pêşiyan ya li ser afirandin, dem, jiyan û hebûnê dibihîzin.

Qewl û Mîrasa Mirovatiyê

Qewl ne tenê mîrasa Êzdiyan e.

Di wan de:

• ilm heye;

• hikmet heye;

• dua û beyt hene;

• rê û rism hene;

• dem û salname hene;

• nasname heye;

• Sirr û keramet hene.

Ji ber vê yekê, qewl pirtûkxaneyeke asayî nîne.

Qewl pirtûkxaneya zindî ya Êzdiyan e.

Pirtûkên wê ne tenê li ser kaxez ne.

Ew di:

• dilan de,

• bîran de,

• dengan de,

• û jiyana rojane ya Êzdiyan de

tên parastin.

Ji ber vê yekê, qewl beşek ji dewlemendiya afirandinê û mîrasa mirovatiyê ne.

Qewl û Ilm

Bi dîtina min, ilm û zargotina ku ilimdar, qewlbêj û bavên Êzdî ji bav û kalanê xwe, û ew jî ji bapîr û pêşiyên xwe girtine, gelek girîngtir e ji felsefe û pênaseyên ku dagirker an kesên derveyî li gorî berjewendiyên xwe li ser Êzdiyatiyê gotine an dibêjin.

Ji ber ku:

• Êzdî baweriya xwe ji ilm û qewlan nas dikin;

• qewl arşîva zindî ya wan e;

• ilm û zargotin xizna hişmendiya wan e.

Lewma, pêşî divê Êzdiyatiyê ji nav qewl û ilmê Êzdiyan bixwe were fahmkirin.

Salname û Dem

Di qewlan de dem û salname jî cihê taybet hene.

Qewl dibêje:

"Roja binyata vê dinyayê danîne,

ew roj bi xwe qanûne."

Û:

"Li Sêzdiyî Kanûnê

Roj seknî li qanûnê

Zivirî berê xo da Havînê."

Ev sebeq nîşan didin ku pêşiyên Êzdiyan hereketa Rojê, guherîna demsalan û qanûna demê dişopandin û vê zanînê di qewlan de parastin.

Ji ber vê yekê:

Hesabê Salnameya Êzdiyan bi qewlan re hatiye û li gorî qanûna ilmê Xwedê ye.

Encam

Ji ber hemû van sedeman, Êzdî dibêjin:

Qewl bingehên afirandina dinyayê û mîrasên mirovatiyê ne.

Ji ber ku qewl:

• zanîna afirandinê diparêze;

• ilm û hikmet diparêze;

• dem û salname diparêze;

• nasname û bîra pêşiyan diparêze.

Lewma,

Qewl ne tenê mîrasa Êzdiyan e.

Qewl beşek ji dewlemendiya afirandinê û mîrasa mirovatiyê ne.

Kemal Tolan

Nivîskar û Lêkolînerê Êzdiyatîyê