Danersîna hinek ji 99 erkan di Êzdîtiyê de

Guhertoya dirêj a akademîk bi notên jêrîn û referansên fermî

Têbînîyek metodolojîk: Ev gotar “99 erkan” wek çarçoveyek perwerdehî û jiyanî bi kar tîne. Di çavkaniyên zanistî yên li jêr de lîstekek fermî ya “99 erkan” nehatiye dayîn; lê qewl, dua, Laliş, avaheya civakî, kevneşopiya devkî û têkiliya bi tabiatê re bi awayekî berfireh hatiye belgekirin. Ji ber vê yekê, hin beşên vê nivîsê şirovekarî û teorîk in, û piştgirîya wan ji nêrînên akademîk li ser mîrasa dînî û civakî ya Êzdîyan tê wergirtin.

Pêşgotin

Êzdîtiyê ol û felsefeyeke kevnar e ku di dirêjahiya dîrokê de hebûna xwe bi rêya parastina nirxên civakî, rûmetê û perwerdehiya devkî parastiye. Di nêrîna vê gotarê de, erkan نه tenê şertên olî ne, belê bingehên jiyanê ne ku mirov bi wan bawerî, nivîs, rism, civak û kesayetê rêve dibe. Qewl û dua, wek hîmên mîrasa devkî, li ser astekî bilind a parastina zanînê radiwestin û gelek alîyên jiyana Êzdîyan ji nifşekê bo nifşekî din vediguhezin.[1][2]

Armanca vê gotarê ew e ku di nav vê çarçoveya fireh de, sê bingehên ku di berhevkirina nivîskar de wek rênîşanderên perwerdehiya Êzdîtiyê tên derxistin — Nasîn, Rastî û Xweparastin — bi awayekî akademîk were şirovekirin. Her weha, rola malbatê, qewl û duayan, rismên rojane, Laliş û şertên civakî di avakirina kesayetê de tê nîqaşkirin.

1. Nasîn: xwenasîn, koknasîn û parastina nasnameyê

Nasîn li vir tê wateya ku kes xwe, kok, dîrok, ziman û mîrasa xwe nas bike. Ev erkan li ser vê ramanê radiweste ku xwenasîn şertê naskirina cîhan û olê ye. Ji hêla akademîk ve, ev nêrîn bi rastiyeke belgevî re girêdayî ye: zimanê liturjîk û bi gelemperî zimanê qewl, dua û çîrokên olî yên Êzdîyan Kurmancî ye, û gelek berhemên olî bi vê zimanê hatine parastin.[1][3][4] Ji ber vê yekê, xwenasîn tenê pirsîna “ez kî me?” nîne; belê di heman demê de pirsîna “ez ji kîjan mîrasê me?” jî dihewîne.

Di şertên civakî de jî nasîn bi avaheya civata Êzdîyan re bênavber e. Çavkaniyên li ser avaheya civakî diyar dikin ku civak bi sê çînên bingehîn — Şêx, Pîr û Mirîd — hatiye rêxistin, û ev avahe di nav parastina rêbaz, rûmet û nasnameyê de cihê girîng heye.[5][6] Ji vî alîyî ve, nasîn mekanîzmeke li hember asîmîlasyonê ye: ziman, qewl, urf, beyt, edet, cil û berg, û bîra civakî hemû beşên wê ne. Ev gotar li ser vê mantiqê radiweste ku mirovê ku kokê xwe nas bike, dikare nasnameya xwe biparêze û di nav civakê de cihê xwe bi rûmet bigire.

2. Rastî: hevsengiya raman, gotin û kiryar

Rastî di vê nêrînê de bingehek exlaqî û kesayetî ye. Ew tenê derew neaxaftin nîne; belê hevsengiya di navbera raman, gotin û kiryarê de ye. Di qewl û nivîsên olî yên Êzdîyan de, her çend termê bi formeke teoretîk her dem nenîşankirî be, lê şertên rûmet, şerm, heya, rûniştina baş û berxwedana li hember xerabiyê di nav giyanê mîrase de gelek caran tên bîranîn.[2][7] Ji bo vê gotarê, rastî wek encamê perwerdehiya devkî tê xwendin: zarok di nav malê de, ji reftara dê û bavê xwe, ji qewl û dua, û ji şertên civakî fêr dibin ku kesayet bê rastî bi rûmet nayê ava kirin.

Li gorî vê çarçoveyê, rastî di jiyana rojane de bi çend aliyan dide xuyakirin: a) paqijiya nivînî û ramanî, b) rûmeta gotinê, c) rêzdariya peyman û daxuyanîya rast, û d) heqnasî di nav civakê de. Di şertên zanistî de, rola qewlan wek amûrên hevgirtina civakî û veguhastina nirxan hatîye destnîşankirin؛ ev piştgirî dide ku rastî wek beşek ji terbiya komalî û dînî were fêmkirin.[2][7]

3. Xweparastin: kontrol, têkoşîna hundirîn û dûrketina ji xerabiyê

Xweparastin di vê gotarê de tê wateya ku kes hiş, dil û kiryarên xwe kontrol bike، berê xwe bide başiyê، û li hember xerabiyê raweste. Ev erkan bi şertên giyanî yên gelek rismên Êzdîyan re girêdayî ye. Çavkanî bi zelalî diyar dikin ku di Êzdîtiyê de dema rojîgirtin، duayên rojane، serdana cihên pîroz û şertên xizmetê de cihê xweparastî û disiplinê heye.[8][9] Rojî, bi taybetî، di şertên nûjen de wek şertê xwekontrolkirinê û sazkirina hundirî tê destnîşankirin.[8]

Ji vî alîyî ve، xweparastin di çarçoveya perwerdehiya Êzdîtiyê de şertê kamilbûna kesayetê ye. Mirovê ku xwe diparêze، tenê ji kiryarên xerab dûr namîne؛ ew hêza ku xwe di şertên dijwar de bi rê ve bibe jî çêdike. Wisa، xweparastin tenê serişteyek şexsî nîne، belê şertê parastina rûmet، nasname û ewlehiya civakî jî ye.

4. Malbat wek pirtûkxaneya zindî: rola dê, bav, qewl û muzîkê

Di civaka Êzdî de، malbat yekem qada veguhastina zanînê ye. Lêkolînên li ser nivîsên olî yên Êzdîyan diyar dikin ku qewl، dua، beyt û çîrok piranî bi rêya devkî ji nifşekê bo nafşekî din hatine veguhastin.[1][2][7] Ji ber vê yekê، dê û bav dikarin wek “pirtûkxaneya zindî” werin fêmkirin: zarok berî ku deqên olî bi zanistî fêr bibin، nirxên jiyanê di reftara malbatê de dibînin. Ev şert bi rastîya zanistî ya veguhastina devkî re lihev tê، her çend peyva “pirtûkxaneya zindî” bi xwe şertê şirovekarî ya nivîskar be.

Her weha muzîka pîroz jî di vê berxwedanê de cihê mezin heye. Lêkolîn li ser muzîka qewlan diyar dikin ku wateya nivîsên olî tenê di peyvan de nîne؛ melodî، şertên pêşkêşkirinê و têkiliya qewlbêj û guhdaran jî beşên girîng in.[3][10] Ji vî alîyî ve، Def û Şebab نه tenê amûrên dengî ne؛ ew hest، bîra komalî û girîngiya qewlan di hişê guhdaran de xurt dikin. Wisa، perwerdehiya zarokan di nav malbatê de hem bi gotin hem jî bi deng، hest û rîtma jiyanê pêk tê.

5. Dua û demên rojê: avakirina hestên sipasdarî, ewlehî û rêzdariyê

Dua di Êzdîtiyê de rêya bingehîn a têkiliya mirov bi Xwedê ye. Çavkanî diyar dikin ku Êzdî di şertên taybet de، bi taybetî di rojhilat، nîvro û rojavabûnê de، dua dikin û ber rojê rawestin yek ji nîşanên diyar yên vê rismê ye.[4][11] Yazda jî “Dowa Evare” wek duaya êvarê diyar dike ku di dema rojavabûnê de tê xwendin و sipasdariyê derdixe holê.[12] Ji bo vê gotarê، ev şert bi perwerdehiya zarokan re tê girêdan: duaya sibehê hîsa paqijiyê û destpêka baş diafirîne، duaya êvarê ronahî و rawestana jiyanê di hiş de têne bi bîr xistin، duaya berî xewê ewlehiya giyanî xurt dike، û duaya ser sifreyê rûmeta nan û avê fêr dike.

Her çend hemû van navan di şertên akademîk de bi haman navê nayên belgekirin، lê şertê giştî ya duayên rojane و rola wan di jiyana giyanî de piştgirîya belgevî heye.[4][9][12] Ji vî alîyî ve، dua di vê gotarê de نه tenê wek îbadet، lê her weha wek amûrek ji bo terbiya dil، fêtisandina sipasdarî و nasandina zarok bi hêza Xwedê tê xwendin.

6. Laliş, cihên pîroz û şertên civatî: dibistana nasname û yekitiyê

Perwerdehiya Êzdîtiyê tenê di nav xaniyê de namîne؛ ew di Laliş، cihên pîroz، serdana gor و şertên civakî de jî pêş dikeve. Laliş li gor gelek çavkanî cihê herî pîroz yê Êzdîyan e، navenda heca wan e، û cihê mezin a vegerîna ser kok û nasnameyê ye.[6][13][14] Li wir، avên pîroz، gorên xas، şertên civatî و Cejna Cemayê hevgirtina civakê nîşan didin.

Di şertên perwerdehî de، ev şert dikarin wek “dibistana civatî” bêne fêmkirin. Zarok û ciwan li van cihan ne tenê rism dibînin، belê beşdariya civatî، rêzdariya cihên pîroz، nîşanên nasnameyê و şertên yekitiyê jî fêr dibin. Ji vî alîyî ve، şertên serdana Laliş و cejnan beşek ji parastina kok û kesayetê ne.

7. Tabiat, nûr û jiyana rêzdar

Di Êzdîtiyê de têkiliya bi tabiatê re cihê taybet heye. Çavkanî diyar dikin ku erd، av، agir û ba pîroz in، û ku divê ne werin qirêjkirin.[4] Di şertên cejnan de jî، bi taybetî Serê Salê، hêk wek nîşana gerdûnê tên boyaxkirin، çira tên pêxistin، kulîlk li deriyan tên danîn، û nûbûna jiyanê tê pîrozkirin.[13][15] Ji bo vê gotarê، ev şert tê wateya ku perwerdehiya Êzdîtiyê zarokan fêr dike ku jiyana baş li ser rûmeta tabiatê، ronahiyê، nan û avê ava dibe.

Wisa، şertê “xweparastin” di navbera mirov û gerdûnê de jî tê firehkirin: mirov نه tenê xwe ji xerabiyê diparêze، belê cîhanê jî bi rûmet dibîne. Ev nêrîn xwezayî bi şertên yek-Xwedayî و statûya pîroz a cîhanê re lihev tê.

Encam

Vê gotarê destnîşan kir ku di nav çarçoveya perwerdehiya Êzdîtiyê de، Nasîn، Rastî û Xweparastin dikarin wek sê bingehên avakirina kesayetê were fêmkirin. Ev şert، her çend bi vî rêzê li çavkaniyên akademîk nayên lîstekirin، lê bi şertên belgevî yên qewl، dua، rism، avaheya civakî و mîrasa devkî re têne piştgirîkirin. Qewl و dua نه tenê gotinên pîroz in؛ ew amûrên veguhastina nirxan، parastina ziman و nasname، û rêberiya jiyanê ne.[1][2][3]

Ji vî alîyî ve، şertên ku nivîskar wek erkanên bingehîn destnîşan dike dikarin di şertên akademîk de wek “modela perwerdehî ya hawirdorê” werin xwendin: malbat dibistana yekem e؛ qewl، dua û muzîk amûrên bîr و hestê ne؛ Laliş و cihên pîroz şertên vegerîna ser kok û yekitiyê ne؛ û tabiat، ronahî و rêzdariya cîhanê şertên giştî yên jiyana baş in. Wisa، kesayetê Êzdî نه tenê di baweriyê de، belê di jiyana rojane، şertên civatî و parastina nasnameyê de tê sazkirin.

Notên jêrîn (Footnotes)

[1] Khanna Omarkhali, The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2017. PDF: https://www.uni-goettingen.de/de/document/download/7aa23de7edf74949749e706f404d2d4e.pdf/Omarkhali_Yezidi_Religious_Textual_Tradition_2017.pdf

[2] Ezidi Heritage, “Qewls”, gotara li ser cihê qewlan di mîrasa olî ya Êzdîyan de: https://ezidi-heritage.org/articles/qewls/

[3] Ezidi Heritage, “Competing Narratives on the Language of Ezidis: The Case of Ezdiki”, diyar dike ku Kurmancî zimanê gelemperî û liturjîk yê Êzdîyan e: https://ezidi-heritage.org/articles/competing-narratives-on-the-language-of-ezidis-the-case-of-ezdiki/

[4] “Yazidism”, Wikipedia, şertên giştî yên olê، pîrozbûna çar hêmanan و rawestana ber rojê di dua de: https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism

[5] Ezidi Heritage, “Ezidi Caste System – Şêx, Pîr & Mirîd”, ji lîsteya gotaran: https://ezidi-heritage.org/articles/

[6] Ezidi Heritage, “List of Ezidi Tribes & Overview of Ezidi Regions”: https://ezidi-heritage.org/articles/list-of-ezidi-tribes-overview-of-ezidi-regions/

[7] Khanna Omarkhali, “Yezidi Religious Oral Poetic Literature: Status, Formal Characteristics, and Genre Analysis”: https://www.academia.edu/91358803/YEZIDI_RELIGIOUS_ORAL_POETIC_LITERATURE_STATUS_FORMAL_CHARACTERISTICS_AND_GENRE_ANALYSIS_With_some_examples_of_Yezidi_religious_texts

[8] Kurdistan24, “Yazidi Spiritual Leadership Convenes at Lalish Temple to Observe Sacred Winter Forty Days Fasting” (27 December 2025): https://www.kurdistan24.net/en/story/883763

[9] “Yazidi Rituals”, Myths and Legends, ji bo şertên rojî، dua و marasîman: https://mythslegendes.com/en/kurdish-mythology/yezidi-rituals/

[10] Estelle Amy de la Bretèque & Khanna Omarkhali, “The Yezidi Religious Music”, Oral Tradition: https://oraltradition.org/the-yezidi-religious-music/

[11] Yazda – Yazidi Global Organisation, “Dowa Evare”, dua ya êvarê: https://www.yazda.org/culture

[12] Yazda – Yazidi Global Organisation, wêneya şertên olî، mîrasa destanî û dua: https://www.yazda.org/culture

[13] Kurdish Heritage, “Yazidi Sacred Sites — Lalish Temple, Shrines & Heritage”: https://www.kurdish-heritage.org/explore/religion/yazidism

[14] Kurdish History, “The Yazidi Pilgrimage to Lalish”: https://www.kurdish-history.com/post/yazidi-pilgrimage-lalish

[15] Kurdistan24, “From Lalish to the World: Exploring the Deep Spiritual Traditions of Yazidi Festivals” (15 April 2026): https://www.kurdistan24.net/en/story/908255

Referansên fermî

de la Bretèque, Estelle Amy, û Khanna Omarkhali. “The Yezidi Religious Music.” Oral Tradition. https://oraltradition.org/the-yezidi-religious-music/

Ezidi Heritage. “Qewls.” https://ezidi-heritage.org/articles/qewls/

Ezidi Heritage. “Articles” (ji bo Ezidi Caste System). https://ezidi-heritage.org/articles/

Ezidi Heritage. “List of Ezidi Tribes & Overview of Ezidi Regions.” https://ezidi-heritage.org/articles/list-of-ezidi-tribes-overview-of-ezidi-regions/

Ezidi Heritage. “Competing Narratives on the Language of Ezidis: The Case of Ezdiki.” https://ezidi-heritage.org/articles/competing-narratives-on-the-language-of-ezidis-the-case-of-ezdiki/

Kurdish Heritage. “Yazidi Sacred Sites — Lalish Temple, Shrines & Heritage.” https://www.kurdish-heritage.org/explore/religion/yazidism

Kurdish History. “The Yazidi Pilgrimage to Lalish.” https://www.kurdish-history.com/post/yazidi-pilgrimage-lalish

Kurdistan24. “Yazidi Spiritual Leadership Convenes at Lalish Temple to Observe Sacred Winter Forty Days Fasting.” 27 December 2025. https://www.kurdistan24.net/en/story/883763

Kurdistan24. “From Lalish to the World: Exploring the Deep Spiritual Traditions of Yazidi Festivals.” 15 April 2026. https://www.kurdistan24.net/en/story/908255

Myths and Legends. “Yazidi Rituals.” https://mythslegendes.com/en/kurdish-mythology/yezidi-rituals/

Omarkhali, Khanna. The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2017. https://www.uni-goettingen.de/de/document/download/7aa23de7edf74949749e706f404d2d4e.pdf/Omarkhali_Yezidi_Religious_Textual_Tradition_2017.pdf

Omarkhali, Khanna. “Yezidi Religious Oral Poetic Literature: Status, Formal Characteristics, and Genre Analysis.” https://www.academia.edu/91358803/YEZIDI_RELIGIOUS_ORAL_POETIC_LITERATURE_STATUS_FORMAL_CHARACTERISTICS_AND_GENRE_ANALYSIS_With_some_examples_of_Yezidi_religious_texts

Wikipedia. “Yazidism.” https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism

Yazda – Yazidi Global Organisation. “Culture / Dowa Evare.” https://www.yazda.org/culture

Çavkanîyên nivîskar destnîşan kirine (Kemal Tolan)

Ev beş li gor agahiyên ku nivîskar di berhevkirina xwe de destnîşan kirine hatîye zêdekirin. Di vê gotarê de ev çavkanî نه wek piştgiriya rasterast a van hemû dadweriyan، lê wek çavkanîyên xwe-yê nivîskar tên nîşandan.

• Na Yayınları: https://www.nayayinlari.com/

• Hepsiburada: https://www.hepsiburada.com/

Kemal Tolan

Nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê 16.06.2026