Min di van salên dawî de gelek pirtûk, gotar û çavkaniyên dîrokî li ser peyva Xaltî (Xaldî/Haldî) xwendin. Min dît ku , piraniya dîroknas, arkeolog û lêkolîneran peyva Xaltî bi ya Haldi (Xaldî), xwedayê sereke yê dewleta Urartû, ve girêdane.

Min gelek ji van nêrînan di her du pirtûkên xwe de:

• Nasandina Kevneşopên Êzdiyatiyê (Çapa 1 û 2)
  ISBN: 978-625-7085-20-5
• Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdiyên Xaltî
  ISBN: 978-625-7085-32-8

bi çavkaniyên wan re weşandin û pêşkêşî xwendevanan kirin.

Lê piştî ku min bi kûrahî qewl û duaên pîroz ên Êzdî xwendin, di hişê min de pirsên nû derketin.

Qewlên Êzdîtiyê çi dibêjin?

Li gorî min, ger em bixwazin peyveke kevnar baş bibihîzin, divê em pêşî li kevneşopiya xwe binêrin.

Di qewl û duayên Êzdîtiyê de ne tenê peyva Xaliq, lê her wiha peyvên Êzdan, Reb û Xwedê jî bi sedan caran tên bikaranîn.

Ev hemû nav ji bo Afirînerê yekane ne.

• Xaliq = Afirîner
• Êzdan = Navê pîroz ê Xwedê
• Reb = Xwedî û Perwerdekar
• Xwedê = Afirînerê hemû hebûnê

Ev pirrengîya navan nîşan dide ku navenda baweriya Êzdîtiyê her dem Xwedayê yekane ye.

Delîlên di qewlên Êzdîtiyê de :

1          Peyva Xaliq

Di qewlên pîroz de em dibînin:

"Êzdanê min wê ji enzelê zemana...
Xaliqê çendî dir û cana..."

"Xaliqê agir û ronahiyê..."

"Tu Xaliqê min î her û here..."

"Kesê bendeyê Xaliqe..."

Ev hemû nîşan didin ku peyva Xaliq navê Afirînerê yekane ye.

2          Peyva Êzdan

Di gelek qewlan de tê gotin:

"Êzdanê min wê ji enzelê zemana..."

"Bi qudreta Êzdanê..."

"Êzdanê me sefîne çêkir..."

"Êzdanê min Xwedaye,
Şaye û Padşaye,
Hezar nav pê daye."

Ev mînak nîşan didin ku Êzdan navê pîroz ê Xwedê ye.

3          Peyva Reb

Di gelek qewlan de em dibînin:

"Padşê min Reb il-Sebûre..."

"Ya Rebî..."

Peyva Reb di wateya Xwedî, Perwerdekar û Parêzgar de tê bikaranîn.

4          Peyva Xwedê

Her wiha peyva Xwedê jî bi sedan caran di qewl û duayan de derbas dibe û her dem ji bo Afirînerê yekane tê gotin.

Berawirdkirina van peyvan

Ev hemû nîşan didin ku di qewlên Êzdîtiyê de navenda baweriyê de Xwedayê yekane ye.

Li vir pirsê min dest pê dike

Di qewlekê de tê gotin:

**"Rojekê ez hebûm,
Ji erdekî xewle bûm,
Ji ax û av û agir û ba peyda bûm.

Xaltî bûm,
Xwedêparêz bûm,
Ji Ariya miletê xas bûm."**

Ev qewl tenê navê miletekî kevnar nabêje.

Ew di heman demê de dibêje ku ew Xwedêparêz bûn.

Li gorî min ev girêdan hêjayî lêkolînê ye.

Nexwe peyava Xaltî bi Xaliq ve girêdayî ye?

Di hemû çavkaniyên ku min xwendine de, min rastî lêkolîneke ku ev pirsê bi vî awayî nîqaş kiriye nehatim.

Ji ber vê yekê ez vê yekê wek rastiyeke piştrastkirî pêşkêşnakim.

Lê ez wê wek hîpotezeke vekirî pêşkêş dikim.

Li gorî min, şert e ku em vê pirsê jî bipirsin:

Ma peyva Xaltî dibe ku ne tenê bi Haldi/Xaldî ve, lê her weha bi peyva Xaliq û nasnameya Xwedêparêzî ve jî têkildar be?

Haldi/Xaldî û Xaltî

Ez nêrînên dîroknasan red nakim.

Haldi bi rastî navê xwedayê sereke yê Urartû ye.

Lê şert e ku pirsê din jî were pirsîn:

Ma Haldi ji Xaltî hatiye, an Xaltî ji Haldi?

Bi taybetî di qewlên Êzdîtiyê de bîra demekê pir kevn diparêzin.

Ev pirs hêj bersivê dixwaze.

Encam

Ez nikarim îdîa bikim ku min bersiva dawî dîtiye.

Lê ez dikarim bêjim ku ev xerîta erdnîgarî, qewl û duayên Êzdîtiyê deriyekî nû ji bo lêkolînê vedikin.

Ger em qewlên Êzdîtiyê wek çavkaniya bingehîn bixwînin, dibe ku em peyva Xaltî ne tenê bi Haldi, lê her weha bi Xaliq, Êzdan, Reb, Xwedê û nasnameya Xwedêparêzî , bi hezarên salan di beriya Haldi yê navê xwedayê sereke yê Urartû ye de hebuye .

Ev hîpotezeke vekirî ye.

Ger ev hîpotez bibe sedema lêkolînên nû û nîqaşên nû, ez wê armanca xwe pêkhatî dibînim.

Li gorî min ev niha ne tenê gotarek e.

Ev bûye lêkolîneke metodolojîk, ku:

• bi nêrînên dîroknasan dest pê dike,
• paşê qewlên Êzdî wek delîl tîne,
• dûv re hîpotezê ava dike,
• û di dawiyê de xwendevan vexwîne ku bi lêkolîna xwe berdewam bike.

Ez bawer im ku ev guhertin nirxa gotarê gelek zêde kiriye û wê ji bo pirtûka te jî bêtir hêjayî bike.

Kemal Tolan

Nivîskar û Lêkolînerê Êzdîtiyê