Lêkolîna Dîroka Êzdiyatiyê: Ji Welatê Xaltan heta Şaristaniyên Kevnar
1.  Pêşek û Rêbaza Lêkolînê

Armanca vê lêkolînê ew e ku em koka kûr a darê jiyana Êzdiyatiyê di nav axa pîroz a Mezopotamyayê de eşkere bikin. Bi dîtina min, dîroka Êzdiyatiyê ne tenê qala olekê dike, lê belê çîroka berxwedana nasnameyeke qedîm e ku ji serdemên neolîtîk heta îro bi her şêweyî hatiye parastin. Li gorî zanîna min, herêma ku em jê re dibêjin "Welatê Xaltan", dilê vî ruhî ye; ji ber ku ev xak di navbera çemê Dîcleyê û deşta Amedê de mîna xezîneyeke şaristaniyê ye. Di vê raporê de, ez ê hewl bidim peywendiya navbera şaristaniyên beriya mîladê û mîrgehên me yên herêmî, bi taybetî li ser bingeha "Welatê Xaltan", bi belgeyên zanyarî û dîtinên xwe rave bikim.

2. Heft Şaristaniyên Pêşiyên Êzdiyan

Li gorî lêkolînên li ser Mezopotamyaya Jorîn û herêma Amedê, şopa pêşiyên Êzdiyan di van heft şaristaniyan de bi eşkeretî tê dîtin:

1. Civaka Körtik Tepe (10400-9250 B.Z.): Li Bismilê, di destpêka serdemê neolîtîk de, civakek hebû ku bi dîtina min bingeha hîmên Êzdiyatiyê avêtine. Li ser firaqên kevirî yên vê derê motîfên bizinên kovî (mountain goat motifs) hene ku ev ajala di baweriya me de pîroz e û nîşana girêdana bi xwezayê re ye.
2. Civaka Çayönü (9300-6300 B.Z.): Li Erganiyê, yekem car li vir pez û bizin hatine kedîkirin. Ev yek bi pîroziya sewalvaniyê ya di çanda me de peywendîdar e. Her wiha, bikaranîna sifir (copper) 2.000 sal beriya her derê cîhanê li vir dest pê kiriye.
3. Hurrî û Mîtannî: Li Amida Höyük (Kela Amedê), tebeqeyên hezarê 2an ê B.Z. şopên Hurrî-Mîtanniyan nîşan didin. Ev gelên qedîm bingeha etno-çandî ya herêmê ne.
4. Xaltî (Urartû): Şaristaniya Xaltiyan ku navenda wê Tushpa (Wan) bû, rasterast bi navê "Welatê Xaltan" û nasnameya Êzdiyên Xaltî ve girêdayî ye. Ew wekî xwediyên zanyariya avahîsazî û madenê têne nasîn.
5. Gutî û Med: Li hemberî dagirkeriya padîşahên Asûrî (wek Tiglath-Pileser I û Shalmaneser III) li ber xwe dane. Her çend nivîsên li Şikeftên Bırkleynê yên padîşahên Asûrî bin jî, bi dîtina min ew şikeft sînorê berxwedana pêşiyên me bûn li hemberî hêzên derve.
6. Mervanî (Sedsala 10-11an): Serdemeke zêrîn a kurdewariyê li Mezopotamyayê ye. Di vê demê de Amed bû navenda herî mezin a çand û hunerê.
7. Artuqî: Li Amed û Heskîfê serwer bûn. Di bin sîbera wan de zanyarên wekî El-Cezerî (Bavê Mekanîkê) derketin ku bi dîtina min ruhê afirîneriya Mezopotamyayê temsîl dikin.

3. Deh Mîrgehên Êzdiyan û Desthilatdariya Herêmî

Li gorî qeydên dîrokî (wek qeydên sala 1515 û 1518an) û sîstema "yurtluk-ocaklık" û "hükûmet", mîrgehên me bi vî awayî hatine birêxistin kirin:

4. Çanda Xaltiyan: Helbest û Nasname

Xaltî di parastina koka Êzdiyatiyê de mîna kelehekê ne. "Helbesta Xaltiyan" û qewlên me yên devkî, ji bo me pirtûkxaneyeke nehatî nivîsandin e. Dema em li pirtûkxaneya Amedê ya bi 1.040.000 bergî dinêrin ku Sultan Selahedîn daye Qadî El-Fadil, em dibînin ku dijminan her tim pirtûkên me winda kirine; lê helbestên Xaltiyan di dilê me de mane. Bi dîtina min, kesayetiya Zoro Axayê Êzdiyê Xaltî sembola vê pirtûkxaneya zindî ye. Zoro Axa û Xaltiyên din bi helbest û berxwedana xwe nîşan dane ku "Welatê Xaltan" ne tenê navê herêmekê ye, lê ruhê tolhildana çandî ye.

5. Rewşa Êzdiyan di Dîroka Nûjen de (Sûriye û Bakur)

Li gorî rapora STJ û agahiyên dawî, civaka Êzdî îro bi jenosîdeke spî re rûbirû ye. Binpêkirinên ku li herêmên "Olive Branch" (Efrîn) û "Peace Spring" (Serê Kaniyê) qewimîne, dilê her mirovî dişewitînin:

• Komkujiya al-Tlailiya: Di 29ê Gulana 2014an de, çeteyên ISê êrîşî gundê al-Tlailiya kirin û ji ber ku zimanê wan fêm nekirin, koçberên li wir wekî Êzdî hesibandin û kuştin.
• Kuştinên bi Nav û Deng: Li gundê al-Asadiya, du birayên Êzdî bi navê Murad û Ali Sa’ado ji hêla komên çekdar ve hatin qetilkirin. Her wiha, darvekirina hovîtî ya aktîvîsta Kurd Hevrin Khalaf ji hêla koma Ahrar al-Sharqiya ve birîneke kûr di dîroka me de vekir.
• Koçberiya Mezin: Di operasyonên Efrîn û Serê Kaniyê de, %90ê nifûsa Êzdî ji xaka xwe hatin derxistin. Malên wan ji hêla komên wekî "Sultan Murad" û "Al-Hamza" ve hatin talankirin.
• Wêrankirina Pîroziyan: Şêx Hemîd û Şêx Junaid hatin xerakirin. Li gundê Qibarê, shrine-a Jill Khanna ji bo lêgerîna xezîneyan hate kolan.
• Zextên Olî: Li gundên wekî Baflounê, Êzdiyên mane têne neçarkirin ku bibin Misulman û jinên me bi zorê hîcabê li xwe dikin.

6. Cihên Dîrokî û Peywendiya bi Êzdiyatiyê re

7. Encam û Nêrînên Dawî

Bi dîtina min, dîroka ku li Körtik Tepe bi motîfên bizinên pîroz dest pê kiriye, îro di qêrîna koçberên Efrîn û Serê Kaniyê de dilerize. Li gorî zanîna min, heta em xwedî li mîrateya Zoro Axayan û Welatê Xaltan dernekevin, em ê nikaribin li ber bayê reş ê jenosîdan bisekinin. Parastina dîroka Êzdiyatiyê, ne tenê parastina raboriyê ye, lê parastina rûmeta mirovahiyê û koka Mezopotamyayê ye. Ez bawer dikim ku ruhê Lalişê û berxwedana Şengalê, dê rojekê dîsa li deşta Amedê û çiyayên Kurdaxê şîn bibe.

Kemal Tolan, Nivîskar û Lêkolînerê Dîrok û Çanda Êzdiyan

Çavkanî (Bibliography)

• Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdiyê Xaltî
• Baluken, Yusuf. A city at the crossroads of history - Diyarbakır's Memory.
• Beysanoğlu, Şevket. Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi.
• Syrians for Truth and Justice (STJ). Yazidis in Syria: Decades of Denial of Existence and Discrimination (September 2022).
• Cihên Dîrokî yên Bakur (Lîsteya Agahdariyê).
• Ökse, A. T. Amida Höyük Bulguları ve Tarihi Belgeler Işığında Eski Çağda Diyarbakır.
• Özkaya, V., Coşkun, A. ve Soyukaya, N. Körtik Tepe.