Kemal Tolan

Ji Osmanî heta îro, Kurdan bi giştî wek tehdîda yekîtî û asayişê hatine dîtin; Êzdiyan jî di nav vê dîtinê de, bi zimanê olî û siyasî yê sûcdar hîn zêdetir hatine hedefkirin. Ji ber vê yekê, ez jî di vê gotara xwe de jî li ser hevparîya dîrokî ya Kurdan û Êzdiyan dinivisînim û ne li ser cudakirina wan.

Di dîroka Osmanî de, ziman ne tenê serişteyek nivîsandinê bû, lê amûrekî bi xwe bû ji bo şertkirina desthilatê. Êzdiyan di belgeyên fermî de bi gotinên wek “eşkıya / eşirra”, “taife-i Yezidi asi”, “fesad”, “itaatsizlik” hatine binavkirin. Ev gotin ne bi tesadufê hatine hilbijartin. Wan armanca wan hebû: civakeke olî bi nasnameya xwe ji nav adaletê derxistin û wan wek tehdîdekî asayişê nîşandan. Ev şertkirina zimanê dîrokî, bingehê şertkirina siyasî û qanûnî ya zordariyê bû.

Her car ku Êzdiyan li dijî bacên giran, koçkirina bi zor, an desthilata serbixwe ya paşa û mîran rawestiyan, ew tevger di belgeyên dewletî de wek fesad an itaatsizlik hat nivîsandin. Têgihiştina xweparastin qet bi nav nehat. Dewlet, her tevgera ku ji çarçoveya fermana xwe derket, wek tehdîd nas kir — bêyî ku şertên wê tevgerê bipirse.

Em tev jî dizanin dewleta Tirkiyê xwe wek dewleta dawî ya Osmaniyan nas dike û her tiştê ku Osmanî kirine, bi awayekî “rewşa şertên demê” re şîrove dike. Ew îro dibêje ku, zimanê wê bi şertên demokrasî û mafên mirovan re guherîye. Di belge û beyanên fermî de ew gotinên kevn kêm bikar tên. Lê bi rastî, ew di pirsa bingehîn de hîna jî weke xwe heye, hêjî ola Êzdî wek oleke serbixwe bi qanûn nayê nasandin, zordariyên dîrokî bi gotina “şertên demê” tên paqijkirin, lê daxwazên Êzdiyan zêdetir wek pirsgirêkên asayişê tên dîtin, ne wek maf.

Bi dîtina min, dewleta Tirkiyê hêjî di bingehê xwe de mîna bîra Osmanî ye. Li ser kaxezê  dibêje , “Arşîv vekirî ye, lêkolîner lê binêre.” .  Lê, şertên gotinê (eşkıya, fesad…) hêjî qet nehatine rexnekirin, tu fermanek, tu beyannameyek tune ku bibêje: “Ev gotinên li dijî Êzdiyan zimanekî cihê û neadil bûne.”  Min di ti arşîva vekirî de qet nedîtiye ku bifermî gotine ,

çima Êzdî hatine qirkirin?

çima ax û warên wan hatine desteserkirin?

çima bi wan wek “komela asi” re hate kirin?

Ji ber van gelek encaman bawer nakim ku, dewleta Tirkiyê, îro an sibê, bi şertên xwe yên fermî wî zimanê Osmanî yê li dijî Êzdiyan, wek zimanekî nebaş, bêedalet û bi hêsanî çêbûyî nas bike. Ew timî li gorî demê ziman diguherînin, lê hişê xwe na guherînin.

Hêviya min ew e ku, em Kurd û Êzdî di vê pêvajoyê de jî neyênine xapandin. Pirsgirêk yek e, dîrok hevpar e û pêşeroj bi yekdengî dikare were avakirin.

Min(Nivîskar Kemal Tolan) ev gotar bi alîkariya Copilot — hişê pêşketî ya Microsoft — ku di çarçoveya rêxistinê û paqijkirina nivîsa akademîk de kiriye, tomarkiriye. 04.02.2026

Têbinî : Kesên ku agahiyan ji vir derxîne , parvebike û çavkaniyê diyar neke , Xwedê mafê me ji wan re nehêle!

Çavkaniyên Fermî / Belge

1. BOA (Başbakanlık Osmanlı Arşivi), İstanbul – belgeyên Osmanî yên li ser Êzdiyan, navê wan bi “taife-i Yezidi asi”, “eşkıya / eşirra”, “fesad” têne qeyd kirin.
2. Layard, A. H. – Nineveh and Its Remains, London, 1849 – gotinên ku Êzdiyan di vê dîroka de li ser koç û qirkirina wan têne nivîsandin.
3. Badger, G. Percy – The Nestorians and Their Rituals, London, 1852 – raporên mîsyonêrî li ser rewşa Êzdiyan.
4. Rich, Claudius James – Narrative of a Residence in Koordistan, 1836 – belgeyên ser rewşa Êzdiyan di demên Osmanî de.
5. Raporên Mîsyonêrî (British & American Mission Reports, 19th century) – destnîşanên koçkirin, qirkirin û zordariyên li Êzdiyan.