Lêkolîner: Kemal Tolan (K.T)

Lêkolîn û Nirxandina Sererastkirî ligel Têbînî û Keda Birêz Wasfî Xana Êzdî Hekarî (Wasfî Ak)

1. Pêşgotin û Armanca Vê Gotarê

Ev gotar ji bo sererastkirina şaşîtî û tevliheviyeke mezin a dîrokî û erdnîgarî hate amadekirin. Lêkolîner, akademîsyen û ciwanên ku tenê ji ser maseyê an ji dûr ve çavkaniyên klasîk dixwînin, gelek caran ji ber hevdilî an nêzikiya peyvan dikevin şaşîtiyeke mezin û 'Xana Êzî' ya Lalişê û 'Geliyê Xana Ezda' tevlihev dikin an yek dihesibînin. Di vê xebatê de, bi sûdwergirtina ji lêkolînên qadê (fieldwork), tespîtên erdnîgarî û hevkariya birêz Wasfî Xana Êzdî Hekarî (Wasfî Ak), ev cûdahî bi delîlên teqez têne zelalkirin.

2. Cûdakirina Sê Navendên Dîrokî (Laliş, Hekarî, Geliyê Xana Ezda)

A. Xana Êzî ya Lalişê (Şêxan / Badînan)

Avahî û odeyeke pîroz e di nav kompleksa Perestgeha Lalişê de. Ava kaniyên pîroz di vê xanê re derbasî geliyê Lalişê dibe. Li ber dergehê Lalişê nîşanga Pîr Mend û kolana Şêx Mend heye. Akademîsyenên ku neçûne ser erdê, dema di nivîsan de navê 'Xana Êzî' dibînin, yekser hişê wan diçe ser vê odeya Lalişê.

B. Xana Ezda (Hekarî - Colemêrg / Serhed)

Herêm û navçeyeke dîrokî û kevneşopî ye li herêma Hekariya Jorîn (ku di pirtûk û lêkolînên Wasfî Xana Êzdî Hekarî de hate belgekirin). Lêkolîner Kemal Tolan di meha Cotmeha 2026an de serdana vê herêma pîroz kir û bi çavên xwe dît. Ev der wekî 'Xana sê gundan' tê naskirin û xwedî dîrokeke kûr a fermanan, berxwedanê û cîhwarên kevnar e (wekî Xilwetxaneya Medan û Gundê Sêavê).

Hêja ye ku em zanyariyên girîng ên birêz Wasfî Xana Êzdî Hekarî li vir bi cih bikin:
«Li herêma Xana Ezda gorên heft Pîrên Êzdî li rêzecihên cuda, cuda bi nav û nîşan kifşin û her yek jî yê hoz û êlateke Ezdiyane. Kevneşopên binemala Mîrê Êzdîxanê û herweha milk, bermayî, berhem û şûnwarên wana yên serdemê Mîrnişîna Hekariyan a pişta Kelata (Keleh) Navendî ya Colemêrgê ya serdemê Împaratora Eyûbiyan kifşe û di tomariyên fermîde jî sernavê paşmayiyên vê binemala kevnare. Dîsa li Navenda Xana Ezda û gund û warên herêma Owxana kevnar kevneşopiyên binemala Mîran û gelek hoz û êlatên Êzdiyan wekî Xoran, Bilikan, Birîman, Omeran Nisiran Cemaldînan, Mihîrkan, Reşan Miqurkan hene. Ji ber wê jî min di berhemên xwe de pir caran gotiye, Hekarî Navenda Êzdîxanêye û herêma Xana Ezdayî Pîrozwareke Xalötaniyê ye.»

C. Geliyê Xana Ezda (Warê Ziyaretgeh û Gorên Pîr Mend û Pîr Sam)

Wekî ku Kemal Tolan bixwe bi rêwîtiya xwe ya bo wî gelî dît û belge kir, Geliyê Xana Ezda geliyekî pîroz û serbixwe ye ku ziyaretgeha Pîr Mend û Pîr Sam û gorên wan di nav de ne. Ev der ne ew ode an avahiya hewşa Lalişê ye! Mîmara wê ya kevneşopî ji kevrên neçêkirî ye, xwedî pêlekanên kevrîn e ber bi derî/pencereya hesinî ya bi nexş û qevsên metalî ve diçe, û di nav şînahiyeke çir a darên gûzê û deviyên çolê yên bi fêkiyên sor de hatiye pêçan. Li ser darên ber ziyaretgehê, pirtik û desmalên rengîn ên mirazan (rîtuela pîroz a girêdana xwestekan) hatine daliqandin, ku ev nîşana zindîbûna rîtuel û baweriya xelkê ye.

3. Serpehatiya Dergehê Qedîm ê Pîr Mend (Muzeya Wanê)

Di hevpeyvîn û lêkolînên qadê de, çîroka dergehê resen ê Pîr Mend bi vî rengî tê belgekirin:
• Dergehekî darî ê pir qedîm li ser ziyaretxanê hebû ku wêneya Rojê, Hîvê û Stêrkan li ser neqşandî bû.
• Piştî valakirina gundan di salên 1950–1980yan de, hinek xêrnexwazan hatine ew dergeh dizine. Lê ji ber tirsa keramet û xudandariya Pîr Mend, nekarîne zirarê bidinê an dergehê beşêrin. Ji tirsa anîne li beramberî ziyaretgehê li ser latê daliqandine.
• Ew dergeh di nav koçberiya dawiyê de hatiye parastin û piştî valakirina gundan çûye Muzeya Wanê, ku niha di Muzeya Wanê de bi awayekî fermî tê parastin.

4. Qendahar (Muradiye/Wan) û Deşta Mehendê

Şaşiyeke din a nivîskar û akademîsyenan tevlihevkirina Qendaharê ye. Qendahara pîroz a di kevneşopiya Êzdiyan de, ne bajarê Kandahar ê Efganistanê ye; lê belê beşa başûr û başûrê rojhilat ê navçeya Muradiyê (Bergirî / Wan) ye ku berê jê re KANDAHAR dihat gotin. Li heman herêma Serhedê Deşta Mehendê û eşîra Mendikî (Mendikan) heye, ku bi Pîr Mendî re rasterast peywendîdar in.

6. Encam

Gava em delîlên erdê, şahidiya zendî ya Kemal Tolan û xebatên Wasfî Xana Êzdî Hekarî tînin holê, êdî xeta geş û zelal di navbera Xana Êzî ya Lalişê, Xana Ezda ya Hekariyê û Geliyê Xana Ezda ya Pîr Mend de ava dibe. Parastina van xalan ji bo nifşên nû erkeke pîroz a neteweyî û olî ye.

Nivîskar Kemal Tola