Robîn Reşvan*

Gelê Kurd li Sûriyeyê xwediyê nasname, çand, ziman û dîroka xwe ye. Ew ji sedî 15 heta 20ê gelê Sûriyeyê pêk tîne û beşeke bingehîn a cihêrengiya vî welatî ye. Sûriyeyê di dîrokê de cîhekî mezin li pêşketina ziman û wêjeya Kurdî hebûye. Li Şamê Celadet Alî Bedirxanê ku ji welatê xwe hatibû derxistin, kovara Hawarê çap kir. Ev kovar di navbera 1932an û 1943yan de 57 hejmara derket û wekî yekê ji pirtûkekên mezin a nivîsînê bi Kurmancî rûnişt. Hawarê di nûjenkirina zimanê Kurdî de roleke serekî lîst û alfabeya Bedirxan a ku li ser tîpên Latînî hate avakirin, ji bo Kurmancî standard kir ku alfabeya nûjen a Kurdî li Şamê hatiye çêkirin, ev nîşan dide ku zimanê Kurdî beşeke dîroka Sûriyeyê ye, ne tiştê derve.

Ji ber ku hejmara yekê ya Hawarê di 15ê Gulana 1932yan de derket, roja 15ê Gulana ji sala 2006an ve wekî Roja Zimanê Kurdî tê pîrozkirin. Lê tevî vê dîroka hevpar, gelê Kurd di bin hikûmê Beasê de ji 1971ê heta 2024an zilmeke dirêj û sîstematîk dît. Armanca vê siyaseta zordestiyê ev bû ku Kurdan bi nasnameya Ereb ve têkil bikin. Deh hezaran kes hatin girtin, şkencekirin an jî kuştin. Sed hezarên din jî ji nasnameya Sûriyeyê hatin derxistin û ji mafên bingehîn yên xwendin, xwedîbûn û beşdarbûnê li jiyana giştî hatin dûrkirin. Zimanê Kurdî li dibistanan, li medyayê, li nivîsînê û heta li navê zarokan jî qedexe bû. Vê siyaseta jêbirinê dîroka Kurdî ya li Sûriyeyê ziyan kir û niha pêdivî heye ku were sererastkirin.

Pêdiviya Naskirina Fermî ya Zimanê Kurdî

Heke Sûriye dixwaze piştî şerê dirêj welatekî dadmend û wekhev ava bike, divê mafên zimanî yên Kurdî bi awayekî xurt û herdemî werin parastin. Naskirina Kurdî wekî zimanê netewî têrê nake. Ev tenê rûmeta çandî dide lê mafê qanûnî naxwaze. Ji bo ku zimanê Kurdî li dadgehan, li rêvebiriya giştî, li belgeyên nasnameyê, li perwerdeyê û li kar û barên fermî were bikaranîn, divê li destûrê wekî zimanê fermî were nivîsîn.

Serokkomarê demkî Ehmed Şer 16ê Kanûna Paşîn a 2026an, fermana Jimare 13ê derxist û Kurdî wekî zimanê neteweyî nas kir. Ev ferman wekî gaveke dîrokî hate dîtin, ji ber ku cara yekê mafên zimanî yên Kurdî ji sala 1946an ve bi awayekî fermî hatin nasîn. Lê fermanê yekser nakokiyeke mezin vekir: Madeya 4ê ya destûra demkî hîn jî Erebî wekî yekane zimanê fermî nas dike. Ev nakokî di navbera ferman û destûrê de hîn nehatiye çareserkirin. Rêveberiya Xweser a Kurdî bersiv da ku maf bi fermanên demkî nayên parastin, maf bi destûrên daîmî yên ku daxwaza gel nîşan didin werin parastin. Ev rast e. Ferman kiryareke îdarî ye û dikare her dem were betalkirin. Lê destûr garantiya herdemî ye. Heke Madeya 4ê ne guherî, mafên zimanî yên Kurdî dê her gav li bin xetereyê bimînin.

Perwerdeya Bi Zimanê Dayîkê: Xeta Sor a Mafên Mirovan

Qada herî girîng ya pratîkkirina mafên zimanî perwerde ye. Xwendina bi zimanê dayîkê ne tenê mafekî mirovan ê bingehîn e, ew ji bo parastina çandê pêdivî ye. Piştî ku hêzên dewletê di 2012an de ji gelek herêman vegeriyan, rêvebiriyên Kurdan dest bi hînkirina bi Kurdî kir. Dibistanên Rojavayê di nav deh salan de nîşan da ku xwendina bi zimanê dayîkê ne tenê rast e, di heman demê de mafekî mirovan e û ji bo parastina çandê pêdivî ye.

Lê fermana Jimare 13ê li ser vê mijarê paşveçûneke mezin e. Li şûna ku perwerdeya bi Kurdî wekî bingeh were domandin, ferman tenê du saet kursên bijartî ya heftane pêşkêş dike. Ev ne naskirin e. Ev têkçûn e. Zarokên Kurd ku bi zimanê dayîkê xwendiye, niha tê gotin ku zimanê wan tenê bijartî ye. Peymana yekkirinê ya 29ê Kanûna Paşîn a 2026an di Madeya 11ê de dîplomayên ku di sîstema perwerdeyê ya pirzimanî de hatine standin nas kirin. Ev gav girîng e lê têrê nake. Enstîtuya Aştiyê ya Kurdî daxwaz kir ku fermaneke din were derxistin ku zimanê neteweyî bi awayekî vekirî mafê hînkirinê bi Kurdî jî tê de were pênasekirin. Her wiha daxwaz kir ku Ragihandina Destûrî were guherandin da ku li gorî Madeya 4ê ya Destûra Îraqê zimanê Kurdî jî bibe mafê fermî.

Cudatiya Navbera Zimanê Neteweyî û Fermî

Ev cudatî ne mijarekî şêwazî ye. Zimanê neteweyî dikare rûmetê çandî hebe lê zimanê fermî hêza qanûnî ye. Ew biryarê dide ka kîjan ziman li dadgehan, li rêvebiriya herêmî, li belgeyên fermî, li nasname û pasaport û li perwerdeyê were bikaranîn. Destûra demkî pirsên girîng dihêle bêbersiv: Ma nasname û pasaport wê bi du zimanan derkevin? Ma li dadgehên Hesekêy an Qamişloyê Kurdî dê were bikaranîn? Ma li herêmên ku Kurd piranî ne, karên fermî dê bi Kurdî were kirin? Bersiva hemû van pirsan, di bin çarçoveya niha de “Na” ye. Jiber ku Madeya 4ê neguherî.

Meclisa Sûriyeya Demokratîk destûra demkî red kir û got ku ev belge pirrengiyê nîşan nade. Siyasetvanê navdar Salih Mislim jî hişyar kiribû ku pêşniyarên Şamê tenê soz in, ne mafên garantîkirî û gotibû, “Dibêjin divê em çekan berdin û wê hingê ew dê hin maf bidin me, wekî xwendina bi zimanê xwe. Ev çarçove maf wekî xelata bêçekbûnê dike û ne li gorî prensibên wekheviya destûrî ye.”

Ziman, Cihêrengî û Pêşketina Welatî

Mînakên navneteweyî nîşan dikin ku welatên ku pirzimanî nas dikin, bêhtir aramî û pêşketinê distînin. Ji bo Kurdî jî divê avakirina Akademiya Zimanê Kurdî were destpêkirin. Ev akademî dikare ziman standard bike, bernameyên dibistanan çêbike û bikaranîna Kurdî li rêvebiriyê piştrast bike. Zanîngeha Rojava ku fakulteya zimanê Kurdî heye dikare bibe navendeke serekî.

Polîtîkaya alîkariya taybet jî pêdivî ye da ku ziyanên dîrokî were sererast kirin û Kurd temsîlê wekhev bistînin. Ev ne tenê jibo adaletê ye, lê jî jibo pêşketina civakî û aborî ye.

Sedemên Navneteweyî û Rola Cîhanê

Kurdan fedakariyên mezin kirine. Hêzên Sûriyeya Demokratîk ji bo têkbirina DAIŞê zêdetir ji 15,000 şehîdan dan. Ji ber vê yekê, divê civaka navneteweyî bi taybetî jî welatên Rojava (Ewropa), piştigiriyê bidin mafên zimanî yên Kurdan. Welatên pêşketî yên cîhanê pirzimaniyê nas dikin û ev dikare bandoreke baş li ser aramî û pêşketina herêmî bike.

Mînakên navneteweyî yên wekî Kanada û Spanyayê nîşan didin ku pirzimanî dikare yekîtiyê biparêze. Îraq jî mînake herêmî ye. Destûra Îraqê ji 2005an ve Kurdî û Erebî wekî zimanên fermî nas dike û ev model dikare ji bo Sûriyeyê jî were bikaranîn.

Rewşa Siyasî ya Niha û Pêdiviya Garantiya Destûrî

Piştî peymana yekkirinê ya 29ê Kanûna Paşîn a 2026an û civînên berê yên li Şamê yên di navbera Mezlûm Ebdî û Ehmed Şer de zimanê Kurdî bû mijara sereke ya yekkirina welat. HSDyê piştî şerên Kanûna Paşîn a 2026an, gelek herêm ji dest dan û tenê herêmên Qamişlo, Hesekê û Kobaniyê mane. Ev herêmên ku hîn jî li bin rêvebiriya Kurdî ne, herêmên ku Kurd piranî ne.

Rêveberiya Xweser û berpirsên nû, wekî Parêzgarê Hesekê Nûreddîn Ehmed bi zelalî got ku perwerdeya bi Kurdî garantiya serketina peymana yekkirinê ye. Lê pêşniyarên ku ji aliyê hikûmeta demkî ve hatine bilindkirin, wekî ku Kurdî tenê wekî kursê bijartî were dayîn an ku bernameya neteweyî were wergerandin, pir dûr in ji naskirina rastîn. Heke destûr neguherî, hemû ev pêşniyar dikarin her dem bên betalkirin. Naskirina çandî ne têkçûna mafê hiqûqî ye. Heke Kurd wekî komeke bingehîn nehatin nasîn, mafên wan dê her gav li bin xetereyê bimînin.

Rola Fransayê û Daxwaza Dawî

Li gorî çavkaniyên pêbawer, Fransayê rola serekî lîst. Ew zext kir ku perwerdeya bi Kurdî li peymana yekkirinê were nivîsîn û mafên Kurdî di destûra nû de cih bigrin. Delegasyona bilind a dewlet û parlamentoya Fransayê serdana Qamişloyê kir û soz da ku ji bo parastina mafên siyasî û civakî yên niştecihan bixebite. Rêbazê Fransayê, ku mafên Kurdî bi aramiya herêmî û têkiliya li dijî terorê girê dide, dikare mînake baş bibe ji bo aktorên din.

Heke Sûriye dixwaze destûra herdemî binivîse û hilbijartinên xwe pêk bîne, rêberiya Kurdî divê fêm bike ku pencereya ji bo garantîkirina mafên zimanî pir teng e. Qebûlkirina kursên bijartî yan fermanên demkî wekî alternatîvên destûrî wê neheqiyeke dîrokî be û encamên wê wê yên neyînî wê dirêj bimînin.

Ji bo ku ev neheqî neyên kirin, divê civaka navneteweyî ji temaşevaniyê derkeve. Neteweyên Yekbûyî û aktorên sereke yên Rojavayî divê bi awayekî zelal piştgiriyê bidin çarçoveyeke destûrî ya wekheviya zimanî. Naskirina zimanê Kurdî ne mijareke kêmtir e. Ev bingehî ye ji bo Sûriyeyeke demokratîk û aram. Amerîka û Fransaya ku rola serekî lîst, divê hêza xwe bi kar bînin da ku mafên zimanî yên Kurdî di destûra herdemî de werin parastin.

Sûriyeyeke ku li ser dad, wekhevî û zimanên cihêreng ava bibe, tenê rêya aştiya mayînde ye. Ji bo gelê Kurd, ev ne tenê daxwazeke çandî ye. Ev garantiya ewlehiya wan e.

Çavkanî:  Rûdaw

* Robîn Reşvan pirtir ji 25 salan e rojnamegeriyê dike û li ser rewşa Kurdan a li Sûriye, Îraq, Tirkiye û Îranê pispor e. Ew her wiha li Zanîngeha Arizonayê mamostayê zimanê Kurdî ye û 17 sal in wekî edîtorê Beşa Kurdî ya Denge Amerîkayê dixebite.