Alî Kut
Di kevneşopiya kurdî de, peyv tu carî tenê peyv nine. Gava mirov soza xwe dide, ne tenê kesayetiya wî/wê, lê bîr, dîrok û kolektîf jî tê girêdan. Lê soz ji sonda asayî wêdetir e. Ew awayekî hebûnê ye. Ew peywirek e ku berî qanûnê tê û ji dewletê dirêjtir dijî.
Di vê wateyê de, soz dikare wiha bê pênasekirin:
sondake ku ji nasnameyê derdikeve û ber bi axê, ruh, dîrok û xwe ve tê rêkirin.
Hilgirtina kurdbûnê jî ne tenê endamtiyeke bêalî ye, lê ya berpirsiyarî ye.
Soz tê wateya sond, peyman, pabendbûnê, di çarçoveyên rojane de lê di heman demê de di yên siyasî û dîrokî de jî tê bikar anîn: soza gel, sonda gel; soza pabendbûna berxwedanê. Ev peyv sînorek di navbera tiştê ku tê gotin û tiştê ku nayê vegerandin de nîşan dide. Dema ku soz tê dayîn, vekişînek bêguneh tune.
Ji hêla dîroka zimên ve, soz wekî peyveke deynkirî tê dîtin, bi giranî ji tirkîya “söz”ê hatiye. Lê jiyana peyvan tenê bi etîmolojiya wan ve nayê şirovekirin. Di çarçoveya kurdî de, soz bi tecrûbeyên dîrokî – windakirina welat, peymanên şikestî, nîzamên kolonyal – bi giraniyeke exlaqî hatiye barkirin ku ji rehê xwe yê zimanî wêdetir e. Ew bûye têgeheke ku nasnameyê hilgire.
Di kevneşopiya tirkî de, “söz” peyveke performatîf e: axaftin kirin e. Gava mirov peyva xwe dide, girêdanek çêdibe. Di gotara kurdî de ev fikir kûrtir dibe. Li vir ne tenê têkiliyên di navbera mirovan de, lê di navbera nifşan de jî tê girêdan. Soz dibe peywireke li beramberê yên ku jiyane û yên ku hîn nehatine dinyayê.
Kurd bûn di vê wateyê de, jiyanek e di rewşa daîmî ya sozê de. Ne wekî sloganekê, lê wekî sondake bêdeng. Sondake li hember axê – ji ber ku welat ne tenê xak e, bîr e. Sondake li hember ruh– ji ber ku nasname ne taybetmendiyeke derve ye, barê navxweyî ye. Sondake li hember dîrokê – ji ber ku jibîrkirin her tim çeka yekem a desthilatê bûye. Û di dawiyê de, sondake li hember xwe – ji ber ku xiyanetên herî mezin ne her tim siyasî ne, lê hebûnî ne.
Li vir soz bi kevneşopiyeke kevntir a ewropî û hîndûewropî re tê cem hev. Di zimanên wekî swêdî “svära”, îngilîzî “swear” û almanî “schwören” de, sond kirineke rîskê ya hebûnî bû. Yê ku sond dixwar, ne tenê peyva xwe, lê jiyana xwe jî girê dide. Sond ber bi kozmosê, xwedayan an jî qanûna ku nîzama hilgire ve dihat rêkirin.
Di cîhana kevnar de, sond hîn radîkaltir bû. Peyman û sond di bin parastina Yezdan-Mîthra- ûhw de bûn, û şikandina sondê şikandina rastiyê bi xwe bû. Peyv û nîzam ji hev neqetiya bûn. Rastî ne raman bû, berpirsiyarî bû.
Soz di wateya kurdî ya modern de, dikare wekî berdewama sekularîzekirî ya vê etîka sondê bê fêmkirin. Xweda bêdeng bûne, lê daxwaz nemaye. Şahid niha dîrok e. Dadgeh pêşeroj e. Ceza windakirina rûmetê ye.
Ji ber vê yekê, kurdbûn di vê têgihiştinê de, ne tiştekî ku mirov xwediyê wê be, lê tiştekî ku mirov hilgire ye. Yê ku wê hilgire, soza wê jî hildigire. Devjêberdana berpirsiyariyê mumkun e; bê encam kirina wê ne mumkun e. Ji ber ku nasname ne tenê mîrat e – sond e ku divê bi kiryarê bê nûkirin.
Di demeke ku nasname pir caran tê kêmkirin bi sembolê û ziman bi retorîkê, soz bîranîna nîzameke din dike: hin endamtiyên ne bijarte ne, lê girêdayî ne. Hin peyv ne azad in ku bêne vegerandin. Û azadiya bê berpirsiyarî ne azadî ye, lê rev e.
Gava desthilat tuneye, peyv dimîne.
Gava qanûn xiyanetê dike, sond dibe bîr.
Û gava her tişt dibe malê bazarê, soz ew e ku mirov hîn jî pabendî xwe be.