Dîroka Xaltaniyê , wekî deryayeke kûr e ku di her dilopeke wê de şopa herî kevnar a mirovahiyê veşartî ye. Dema ku em rûpelên vê dîrokê vedikin û li herêma Serhedê, bi taybetî li dora Gola Wanê dinêrin, em rûbirûyê navendeke pir girîng a şaristaniyê dibin:

Bajarê Xelatê.

Ev bajarê ku îro bi navên cihêreng tê bilêvkirin, ji bo me Êzdiyên Xaltaniyê ne tenê erdnîgariyek, lê mîraseke zindî û bîra pêşiyên me ye. Ev gotar, ji bo ronîkirina koka navê Xelatê, pêwendiya wê ya ligel eşîra Xaltan û şopên mîmariya wê ya dîrokî hatiye nivîsandin.

Koka Navê Xelatê û Rastiya Zargotina Xaltaniyê

Di çavkaniyên fermî û pirtûkên dîrokê yên dewletan de, ji bo navê Xelatê (Ahlat) gelekî şîroveyên zimannasî û toponîmî tên kirin. Di kurdiya îro de hinek lêkolîner peyva Xelatê ji hevedudaniya “Ax” (erd) û “Lat” (teht û zinarên asê yên herêmê) daxuyandine û wateya “Axa Kevirî” dane wê. Hinek çavkaniyên mîtolojîk û efsaneyên gelêrî jî çîroka keça qralê birîndar ê bi navê “Lat” û feryada wê ya “Ah Lat!” tînin ziman.

Lê belê, dema em guh didin zargotina me ya Êzdiyên Xaltaniyê û encamên lêkolînên me yên zanistî, em rastiyeke pir kûrtir û giring dibînin. Pêşiyên herî rûniştî û resen ên derdora Gola Wanê û Serhedê Urartû bûn. Xwedayê herî mezin û serokê mîtolojiya Urartûyan Xaldî (Haldi) bû. Ji ber vê yekê, ev gel di dîroka antîk de wekî “Xaldî” yan jî bi bilêvkirina kurdî Xaltî/Haltî dihatin naskirin. Di zimanê Urartûyan bixwe de navê herêma Xelatê wekî “Halads” an Haladi derbas bios. Ev qeyda dîrokî rasterast rastiya zargotina me piştrast dike: Navê bajarê Xelatê, ne ji çîrokên sersaxî, belê ji navê pêşiyên me yên kevnar, ango ji peyva Xaltan (Cihê Xaltiyan / Welatê Xaltan) tê. Wekî ku me di semînerên xwe de jî bi hûrgulî daxuyandiye, Xaltan navê şaristaniyeke pir kevnar e û Xaltiyan jî navê gelê Êzdî yên kevnar e ku xwediyên resen û avakerên vê şaristaniyê ne. Êla Xaltan a Êzdî, mîrasgira herî zindî û dilsoz a vî navî û vê çandê ye ku heta roja me ya îro ev nasname di nava sedsalan de parastiye.

Şopa Mîmariyê: Pira Gelîyê Halat (Xelatê)

Xelat, di heman demê de xwediyê mîmariyeke bêhempa ye ku şaristaniyên cuda li ser hev ava bûne. Yek ji van şopên dîrokî yên ku gihîštiye roja me, pira kevnar a di geliyê Halat (Xelatê) de ye. Ev pira dîrokî ku di nava gel de û di qeydan de wekî Pira Emîr Bayindir (Emîr Bayındır Köprüsü) tê naskirin, nîşaneke din a giringiya herêmê ya di warê derbasgeh û bazirganiyê de ye.

Ev pira hanê di sedsala 15-an (X15.) de, nêzîkî dawiya salên 1400î de di serdema Akkoyunliyan de hatiye lêkirin. Li gorî qeydên dîrokî, pira ku di ser gelî re derbas bibe, ji aliyê mîrê navdar ê Akkoyunliyan Emîr Bayindir (Emîr Bayındır ibn Rüstem) ve hatiye avakirin. Dema ku em kevnariya avahiyên herêmê bidin ber hev, ev pira Xelatê ku di dawiya salên 1400î de hatiye lêkirin, ji Pira Mala Badê (Malabadi) ya navdar ku di sedsala 12-an de (salên 1146-1155) hatiye avakirin, pir nûtir e û Pira Mala Badê bi sedsalan beriya wê hatiye çêkirin.

Seredana Cotmeha 2026-an û Şopên Zindî yên Goristanên Xelatê

Di cotmeha sala 2026-an de, min bi xwe seredana vê herêma pîroz û pira dîrokî ya Xelatê kir. Ev seredan, ji bo min ne tenê geşteke turlarîk, lê rûbirûbûneke rasteqîn a ligel dîroka koka me bû. Gava mirov li ber wan zinaran û li ser wê pira kevnar a ku ji her sedsalê re şahidî kiriye dimeşe, bîra dîrokî ya pêşiyên me di dilê mirov de şiyar empire.

Lê xala herî balkêş û hestiyar a vê seredana min, lêkolîn û dîtbarîkirina goristanên dîrokî yên Xelatê bû. Li sobre van gorên kevnar, nexş û motîfên mîmarî yên wisa hene ku mirov matmayî dihêlin. Wekî lekolekîner û rûmetgirekî çanda Êzdîtiyê, min bi çavên xwe dît ku ev nîşan, nexş, şekl û nîşaneyên li ser kevirên gorên Xelatê, îro jî bi heman şêwazî û bi awayekî zindî li ser gorên me Êzdiyan tên bikaranîn. Ev motîfên ku li ser koka pîroziya rojê, stêrkan, şiklên gerdûnî û nîşaneyên mîtolojîk ava bûne, nîşan didin ku mîrasa dînî û çandî ya vî welatî çawa ji destên herî kevnar gihîşte ser xaka me ya îro. Ev nîşaneyên li ser goran, nasnameya me ya qutnexistî ya ligel pêşiyên me yên Xaltî û Urartûyan radixin ber çavan û îspat dikin ku guhertinên dînî an sedsalên derbasbûyî nekarîne vî bîrî ji holê rakin.

Nivîskar: Kemal Tolan

Çavkanî / Bîbliyografya

• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Kültür Portalı). “Emîr Bayındır Köprüsü Tarihi ve Ahlat Harabeşehir Kalıntıları.” Envanter No: 13.

• Tolan, Kemal (Cotmeha 2026). Arşîva Çavdêrî û Seredana Taybet a li Ber Pira Xelatê û Vekolîna Goristanên herêmê. (Belgeya Vîdeoyî û Arşîva Kesî).

• Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi. “Ahlat Maddesi: Tarih, Coğrafya ve Mimari Yapılar.” Cilt 2, r. 20-24.

• Erkan Yıldız (2018). Urartu Krallığı’nda İnanç Sistemleri ve Tanrı Haldi/Xaldi Kültünün Toponimiye Etkisi. Enstîtuya Zanistên Civakî, Enqere.

Linka videoyan: https://www.facebook.com/KemTolan/posts/pfbid02CPNdvxaTE69ppxbVU26NPiYr2x3u36bGg6E8TUXjX6rn7GpXXLpVpqrH5KeD7Hcxl