Kemal Tolan
Ev lêkolîn li ser daxwaza birêz Arif Yılmaz hatiye amadekirin da ku, ew ronahiyê bixe ser pirs û bîranîna pîroziya deqa rojê ya ku li ser destê rahmetiyê bapîrê wî hebû (binêrin li Wêne 1). Herwusa di vê şîroveyê de tê xuyandin ku deqa rojê di heman demê de di nav hafizeya eşîrî û şopên baweriyên kevnar ên wekî Êzîdîtiyê û hwd de berdewam dike.
Bi taybetî di vê lêkolînê de, wateya kûr û hûrgiliyên antropolojîk ên motîfa Rojê –ku wekî deqa kevneşopî li ser pişta dest û perçeyên cuda yên bedenê tê nexşandin– radixe ber çavan.
1. Nasnameya Çandî û Dîrokî ya Deqê
Ev motîf aydî hunera "Deqê" (tatoya kevneşopî ya herêmî) ye. Ev huner di çanda kevnar a Mezopotamyayê de xwedî dîrokeke bi sedsalan e û îro jî di nav civakên Kurd (bi taybetî Êzîdî û Elewî), Ereb û Suryaniyan de wekî mîraseke çandî ya zindî tê parastin.
2. Wateyên Bingehîn ên Motîfa Rojê (Wêne 1)
Dema ku nexşê rojê li ser bedenê tê deqandin, li gorî zayend û cihê bedena mirov xwedî van wateyên li jêr e:
• Çavkaniya Jiyanê û Pîroziyê: Roj di çanda kevnar a Mezopotamyayê û di baweriya Êzîdîtiyê de (Şems) sembola herî pîroz e. Ew wekî çavkaniya ronahiyê, heqîqetê, germiyê û hebûna gerdûnî tê qebûlkirin.
• Tilsîma Parastinê (Nazar): Ev deq wekî parêzeke pîroz tê dîtin. Tê bawerkirin ku mirov ji çavê xerab (nazar), nexweşiyên giran û ruhên pîs diparêze. Ji ber vê yekê, herî zêde li ser cihên herî xuya mîna enî, çene an jî pişta dest tê nexşandin.
• Bereket, Zayîn û Berdewamî: Roj jiyanê dide axê û bereketê tîne. Ev motîf gava li ser laşê jinan tê çêkirin; bereketa di zewacê de, hêza zayînê û berdewamiya jiyanê sembolîze dike.
• Hêz, Wêrekî û Rêberî: Dema ku mêr vê motîfê li ser mil an destên xwe çêdikin, ev yek wekî nîşaneya hêza fîzîkî, şerkerî, wêrekiya di şer de û serokatiya malbat an eşîrê tê fêmkirin.
3. Taybetmendiya Amadekirina Boyaxê (Şîrê Dayikê)
Yek ji hûrgiliyên herî balkêş ên deqê, şêwaza çêkirina boyaxa wê ye:
• Boyax bi alîkariya derziyê û bi tevlêkirina şîrê diya ku keçikek aniye dinyayê (şîrê dayikê) û kila teniya çirayê (hargû/kil) tê amadekirin.
• Li gorî bawerî û hunerê, şîrê dayikê garantî dike ku deq di bin çerm de birîn nebe, heta hetayê bimîne û rengekî taybet ê şîn-lacîwerd bigire.
4. Wate û Hêmayên Motîfên Deqê yên li ser Rû (Enî, Çene û Lêv - Wêne 2)
Li herêma Mezopotamyayê, rûyê mirov mîna pirtûkekê ye ku dîrok, bawerî û nasnameya çandî li ser tê xwandin. Ji bilî motîfa rojê ya li ser destan, deqên ku li ser enî, çene û lêvan tên çêkirin (wekî ku di Wêne 2 de li ser rûyê dayikê tê xuyandin) xwedî van wateyên taybet in:
• Deqên li ser Eniyê (Nîşaneya Aqil û Çarenûsê): Enî cihê hiş, aqil û qederê ye. Motîfên li ser eniyê (pir caran xetên stûnî, sê xal an jî stêrk) wekî rêberekî ruhanî dihatin dîtin ku hişê mirov ronî dike û wî ji ramanên xerab diparêze.
• Deqên li ser Çenê (Parastina Deng û Peyvê): Çene û derdora dev, cihê axaftin û xwarinê ne. Deqên li ser çenê (bi taybetî motîfên dandanok mîna "v" an "w", nexşên mîna darê an xezalê) wekî mertalekê li dijî peyvên xerab, nifiran û jehrê dihatin hesibandin. Di heman demê de, dandanok bereketa axê û jiyana şivaniyê nîşan didin.
• Deqên li ser Lêvan (Sembola Ciwanî û Bedewiyê): Nexşên piçûk ên li ser binê lêva jêrîn wekî nîşaneya ciwanî, tîrêjên dermanî û bedewiyê dihatin deqandin. Di çanda herêmî de dihat bawerkirin ku ev deq kenê jinê pîroz dike û nahêle ku tu gotinek pîs ji devê wê derkeve.
________________________________________
Çavkaniyên Akademîk û Çandî :
Ev agahî li ser lêkolînên qadê yên antropolojîk, sosyolojîk û çandî hatine avakirin. Ji bo lêkolînên berfireh hûn dikarin serî li van çavkaniyên li jêr bixin:
I. Gotarên Akademîk û Xebatên Tezan
1. Aslan, M. A. "Mardin’de Din ve Dövme (Deq) İlişkisi", DergiPark. (Ev xebat rasterast rîtuel û sembolîzma deqê ya jinên Suryanî, Misilman û Êzîdî yên li herêmê lêkolîn dike).
2. "Mezopotamya’nın Sessiz Dili: Deq ya da Dövme", Academia.edu. (Nivîseke lêkolîna antropolojîk e ku rûyên tenduristî, hêz û baweriyê yên vê kevneşopiyê dinirxîne).
3. "Mezopotamya Coğrafyasında Deq (Dövme) Kültürü", ArcGIS StoryMaps. (Nexşeya lêkolîna dîjîtal û projeya belgekirina çandî ya li gundên derdora Qerejdaxê, Mêrdîn, Riha û Amedê).
II. Pirtûk û Çavdêriyên Dîrokî
• Jacques de Morgan (Çavdêriyên Geştê): Qeydên antropolojîk ên arkeolog û dîrokzanê navdar ê Fransî (dawiya sedsala 19'an û destpêka sedsala 20'an) ku li ser sêwiranên mayinde (Deq) yên jinên li herêmên Mezopotamya û Kurdistanê girtiye.
III. Arşîvên Çand û Hunerê
• Atolyeya Deqê (Fatê Temel): Berhevokên qadê yên hunermenda deqê ya li Amedê ku motîfên kevneşopî bi dilsoziya reseniyê zindî dihêle (JinhaAgency / Arşîvên Çandê).
• Ahmet Yavuklu (Antropolog & Wênesaz): Lêkolînerê qadê ku wêneyên mînakên Deqê yên li ser kal û pîrên herêmê dikişîne û wateyên motîfan (roj, heyv, şeh, xezal) arşîv dike.
________________________________________
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê
Têbînî: Piştgiriya Lêkolîna Dîjîtal û Edîtoriyê: Di amadekirina vê hevpeyvînê û babetê de, ji bo lîsteya çavkaniyên dîrokî û sererastkirina akademîk a metnan, ji teknolojiya asîstanê hişê çêkirî (AI) sûd hatiye girtin.