Meseleya vegera diyasporaya Kurd a welat û beşdarbûna wê ya di seferberiya neteweyî de, mijarek wisa dîrokî, bingehîn û hebûnî ye ku nakeve nava sînorên teng ên nîqaşên polîtîk ên rojane. Ev mijar rasterast bi pirsa "Gelo gelê Kurd di cîhana modern de dê bibe kirde (subje) an jî bibe bireser (obje)?" ve girêdayî ye. Diyaspora ji bo Kurdan ne tenê rewşeke koçberiyê ya demkî ye; encameke dîrokî ya dabeşkirina mêtingeriyê, polîtîkayên înkarê û vîna neteweyî ya ku her tim hatiye tepisandin e. Ji ber vê yekê, vegera welat û seferberî, ji tercîhên kesane zêdetir, wekî pirsgirêka çarenûseke neteweyî ya kolektîf divê bê nirxandin.
Avabûna diyasporaya Kurd, berhema pêvajoyekê ye ku ji dawiya sedsala 19’an û vir ve bi polîtîkayên navendîbûna Osmanî dest pê kiriye. Ev di serdema Komarê de bi stratejiyên înkar û îmhayê kûr bûye û di çaryeka dawî ya sedsala 20’an de bi şerên herêmî, koçberkirina bi darê zorê û valakirina gundan ve gihîştiye asteke girseyî. Nifûsa Kurd a ku li Ewropa, Kafkasya û Asyaya Navîn belav bûyî ne bi motîvasyoneke aborî, bêtir ji ber neçariya man û nemanê ji xaka xwe hatiye qutkirin. Bi vî alî ve diyasporaya Kurd, xwedî karakterekî polîtîk e ku bi modelên lihevhatin û entegrasyonê yên sosyolojiya koçberiyê ya klasîk nayê ravekirin.
Diyasporayê ji bo Kurdan bi dîrokî du fonksiyonên nakok dîtine. Li aliyekî, di revîna ji rejîmên înkarê û di warê hilberîna çandî de roleke jiyanî lîstiye; li aliyê din jî, bi kûrkirina qutbûna ji navenda erdnîgarî ya têkoşîna neteweyî û xetereya belavbûna mayînde aniye pêş. Bi taybetî şert û mercên jiyanê yên ewle yên ku li diyasporaya Ewropayê pêş ketine, her çend parastina nasnameya Kurdî peyda kiribe jî, bûye sedema qelsbûna girêdana fîzîkî ya bi welêt re. Ev rewş bûye sedema xetereyeke bingehîn ku diyaspora bi demê re li şûna ku bibe bingeha têkoşînê, bibe alternatîf an jî şûngira têkoşînê.
Di vê xalê de, tecrûbeya dîrokî ya diyasporaya Cihûyan ji bo Kurdan zemîneke berhevkirinê ya hîndekar pêşkêş dike. Cihû jî bi sedsalan di navbera împaratorî û dewlet-neteweyên cuda de belav bûbûn, rastî cudakariya sîstematîk hatibûn û ji serweriya siyasî bêpar mabûn. Lêbelê di serdema modern de bi tevgera Siyonîst re, diyaspora ji qada mexdûriyeteke pasîf hat derxistin û wekî hêmana bingehîn a projeya vegera bi hişmendî û dewletbûnê hat bikaranîn. Di vê pêvajoyê de diyaspora ne tenê wekî civakeke ku daxwazên exlaqî tîne zimên, lê wekî kirdeyeke siyasî ya birêxistinkirî hat avakirin ku sermayeyê hildiberîne, kadroyan perwerde dike, torên dîplomatîk ava dike û bi vegerên fîzîkî rastiya demografîk diafirîne.
Rewşa Kurdan di vê çarçoveya dîrokî de ji ya Cihûyan ne cudatir e. Kurdistan jî mîna Filistîna dîrokî, li dijî vîna gelê xwe yê resen hatiye dabeşkirin, perçe perçe li ser dewletên cuda hatiye dabeşkirin û hatiye xwestin ku ev parçekirin mayînde bibe. Kurd di tu dewletên ku lê dijîn de wekî hêmaneke damezrîner nehatine qebûlkirin; berevajî vê, wekî gefeke potansiyel hatine pênasekirin. Ji ber vê yekê, meseleya Kurd ne pirsgirêkeke taliyê ye ku bi naskirina çandî an jî bi reformên rêveberiya herêmî re were çareser kirin; ev mesele rasterast meseleya serweriya siyasî û dewletbûnê ye.
Vegera ji diyasporayê bo welat, di vê çarçoveyê de nabe ku wekî çîrokeke fedakariya romantîk were destgirtin. Veger, tenê di çarçoveya stratejiyeke neteweyî ya plansazkirî, ewle û kolektîf de dikare wateyekê qezenc bike. Tecrûbeya Cihûyan nîşan dide ku li şûna vegotinên qehremaniya kesane, aqilê saziyî, plansaziya demdirêj û armancên navendî diyarker in. Ji bo diyasporaya Kurd jî veger divê ne bi banga yek kesî, lê bi binesaziya aborî, têkiliyên hilberînê, kapasîteya rêveberiya herêmî û mekanîzmayên ewlehiya siyasî re bi hev re were fikirîn.
Têgaha seferberiya neteweyî li vir ne tenê mobilîzasyoneke leşkerî ya teng e, lê pêvajoyeke avakirina neteweyî ya topyekûn îfade dike. Seferberî, li welêt pêdivî bi navendîkirina hêza mirovî, sermayeya entelektuel û çavkaniyên aborî yên ku di diyasporayê de kom bûne, heye. Akademîsyen, endezyar, xebatkarên tenduristiyê, hiqûqnas û kesên ku hilberîna çandî dikin, tenê gava ku bi welat re têkiliyek mayînde danin, dikarin domdariya têkoşîna neteweyî dabîn bikin. Nexwe, diyaspora di her nifşî de mehkûmî helandinê ye.
Nêzîkatiya tevgerên siyasî yên Kurd a heta îro ji bo diyasporayê, ji vî aliyî ve hewceyî rexneyeke cidî ye. Diyaspora piranî wekî qadeke derdorê ya ku çavkaniyên darayî dabîn dike an jî wekî platformek ku xebatên propagandaya tê de tên meşandin hatiye dîtin; polîtîkayeke neteweyî ya tevahî ya ku vegera welat teşwîq dike, plan dike û ewle dike, nehatiye pêşxistin. Ev rewş hem di nav diyasporayê de bêbawerî afirandiye hem jî bûye sedem ku fikra vegerê wekî îdealeke dûrî rastiyê were dîtin.
Lê belê dîrok nîşan dide ku diyaspora tenê bi perspektîfeke şonkî ya dewletbûnê wateyê qezenc dikin. Diyasporaya Cihûyan piştî avakirina dewleta Îsraîlê belav nebû; berevajî vê, di navbera maknîştîman û diyasporayê de têkiliyeke dualî û sazkirî hat danîn. Ji bo Kurdan jî têkiliyeke wiha, tenê bi danîna armanca serweriyê ya bi awayekî eşkere û bê nîqaş pêkan e. Nediyarî, ne ji bo diyasporayê, ji bo statûkoyê dixebite.
Xetereya asîmîlasyonê ya ku nifşên nû yên Kurdên li diyasporayê bi rû bi rû ne, meseleya veger û seferberiyê hîn bêtir lezgîn dike. Jibîrkirina zimanê dayikê, rûkalbûna dîrokê û daxistina nasnameya Kurdî bo aîdiyeteke folklorîk, encamên neçar ên bêwelatiyê ne. Hişmendiya neteweyî tenê li dora welatekî şonkî û armanceke siyasî dikare zindî bimîne. Nexwe, diyaspora dibe mekanek navberê ya ku nasname lê bi hêdîka bes bi domdarî têk diçe.
Di encama dawî de, vegera diyasporaya Kurd a welêt û seferberiya neteweyî, êdî ne nîqaşeke ku were paşxistin an jî daxwazeke akademîk e; ev mesele rêyek gelek tund e ku dê diyar bike gelo gelê Kurd dê di qada dîrokê de hebe an na. Dîrok ji bo gelên ku bêwelat hatine hiştin, derfeta bendewariya dirêj nade. Heke cihûyan rewşa sirgûnê ya ku bi sedsalan dom kir wekî qeder qebûl bikirana, îro ne gengaz bû ku mirov qala dewletek, serweriyek û kirdebûneke siyasî ya navneteweyî bikira. Wan di dema dîrokî ya rast de, vîna vegerê veguherand seferberiyê û bedela wê girtin ser xwe.
Ji bo gelê Kurd jî tablo bi heman awayî ye. Kurd an dê vegerin welatê xwe û dewleta xwe ava bikin, bibin kirdeyek siyasî, serwer bin ku qedera xwe bixwe diyar dike; an jî dê di nav sînorên kesên din de, li gorî hiqûq û vîna kesên din, wekî gelekî sirgûnê yê mayînde mehkûmî jiyanê bibin. Otonomî, mafên çandî an jî statuyên demkî, vê nakokiya dîrokî çareser nakin; tenê bi paşxistinê kûr dikin. Di dîrokê de tu gelê ku ji serweriyê bêpar hatiye hiştin, bi çareseriyên nîvço azad nebûne.
Ji ber vê yekê, peywira dikeve ser milê diyasporaya Kurd, ne ew e ku bi piştgiriyên sembolîk, bi piştgiriyên ji dûr ve an jî tenê bi mûxalefeta gotinî razî bibe. Diyaspora, mîna mînaka Cihûyan, neçar e ku vegera welat veguherîne rastiyeke siyasî ya fîzîkî, mayînde û vegernexwez. Ev ne banga qehremaniyeke kesane ye; ev seferberiyeke dîrokî ye ku nifşan hildigire nav xwe. Hêza mirovî, sermaye û kapasîteya entelektuel a ku di diyasporaya Kurd de kom bûye, tenê gava ku bi welat re bibe yek dikare bibe hilgirê pêvajoya rizgariya neteweyî.
Divê bi eşkereyî were gotin ku azadiya Kurdan nabe ku bi demokratîkbûna yên din, bi hevsengiyên demkî yên konjonktura navneteweyî an jî bi hesabên taktîkî yên hêzên mezin ve were girêdan. Tu milet, bêyî ku bixwe bixwaze û bedel bide, azad nebûye. Cihûyan îknakirina pergala navneteweyî, bi rastiya siyasî û demografîk a ku li qadê afirandine pêkan kirine. Ji bo Kurdan jî rêyeke din tune ye.
Îro mayîna di diyasporayê de ne tenê tercîheke erdnîgarî ye, tê wateya revîna ji berpirsiyariya dîrokî. Her nifşê ku derbas dibe, hinekî din ji welat qut dibe; ziman, bîr û hişmendiya neteweyî qels dibe. Ev helandin bêdeng e lê domdar e. Vegera diyasporaya Kurd a welat, bersiva dîrokî ya yekane ye ku dikare li dijî vê belavbûnê were dayîn.
Wekî Hukmê Dîrokî û Bangawazî, ev meqale ne daxwazek an jî daxuyaniyek niyeta baş e. Ev metne rastiya dîrokî ya ku li ber gelê Kurd rawestiyaye û bi her awayî eşkere dike: Netewebûn, vegerê dixwaze; azadî, seferberiyê dixwaze; dewlet, bedel dixwaze. Miletê Kurd, heta ku wekî Cihûyan di dîroka modern de kir, venegere welat û dewleta xwe ava neke, gotina azadiyê dê kêm û nazik bimîne. Dîrok li bendê namîne; dema biryarê nabe ku were paşxistin.
Hüsamettin TURAN