Kemal Tolan
Kurte (Abstract)
Ev maqale bi şîroveyek dîrokî–kartografîk li ser herêma “Yesdikhan” di xerîta kartografê alman Tobias Conrad Lotter (c. 1750) de tê. Bi taybetî, em nîşan didin ku navê Yesdikhan ne tenê têgînek edebî an folklorîk e, lê wek herêmeke erdî ya destnîşankirî di kartografiya avrupayî ya sedsala 18’an de xuya dike. Maqale di nava xwe de têgîna “ Yesdikhan”, cihê coğrafî yê navê Yesdikhan li bakurê Gola Vanê, û girîngiya vê belgeyê ji bo dîroknivîsa Êzidiyan û kartografiya modernê şîrove dike.
1. Destpêk
Di dîroka Êzidiyan de, pir caran nasnameya wan wek “tenê olî” hate xwendin û herêmîbûna wan kêm hat dîtin. Lê di kartografiya avrupayî ya sedsala 18’an de, bi taybetî di xerîtên Tobias Conrad Lotter de, navê “Yesdikhan” wek herêmeke taybet hat tomarkirin. Ev belge bi awayekî girîng nîşan dide ku di demên navîn de avrupayî Êzidiyan ne tenê wek komek bawerî, lê wek gelê xwedî-herêm nas kirine.
2. Xerîta 1750 û Herêma Persia–Mezopotamya
Xerîta ku di vê lêkolînê de hat şîrove kirin herêma fireh ya Rojhilata Navîn nîşan dide, di nav de:
Mezopotamya (navbera Dicle–Firat)
Beşên ji Kurdistanê
Herêmên nêzîk Gola Vanê
Navên bajarên wek Bagdad, Cizîr, Sert û Van
Ev xerît di çarçoveya kartografiya avrupayî ya 18’an de tê xwendin, ku li ser herêmên “dûr” bi hêsanî navên gel û nasnameyên herêmî bi cihê erdî ve girêdidin.
3. Cihê “Yesdikhan” li ser xerîtê
Li ser xerîta ku hat şandin, navê Yesdikhan zelal tê xwendin li bakurê Gola Vanê. Ev cihgirêdan li navbera herêmên wek Armenia, Kurdistan û Mezopotamya de ye. Ev bi çend awayan girîng e:
Destnîşankirina herêmeke bi navê Êzidiyan
Nasîna wan wek civatek bi erdê girêdayî
Rêxistina nasnameya herêmî di kartografiya avrupayî de
Ev nîşan dide ku di sedsala 18’an de, herêmeke ku bi Êzidiyan re tê girêdan bi navê Yesdikhan di mapên avrupayî de heye.
4. Girîngiya vê xerîtê ji bo dîroka Êzidiyan
Vê xerîtê çend encamên zanistî yên girîng çêdike:
Nîşan dide ku navê Yesdikhan berî modernîteyê jixwe di kartografiya avrupayî de heye.
Destnîşan dike ku Êzidiyan ne tenê wek bawermend, lê wek gelê xwedî-terîtoryal hatine nasîn.
Rê dide ku em girêdana erd–nasname–çand ya Êzidiyan bi awayekî akademîk şîrove bikin.
5 . Encama Giştî (Sonuç)
Xerîta Tobias Conrad Lotter ya nêzî sala 1750 bi navê “Yesdikhan” li bakurê Gola Vanê belgeyeke girîng e ji bo dîroka Êzidiyan. Ew nîşan dide ku nasnameya herêmî ya Êzidiyan di kartografiya avrupayî de berê hatî tomarkirin. Ji ber vê yekê, ev xerît dikare wek delîlek kartografîk were bikaranîn ji bo nûvekirina dîroknivîsa Êzidiyan.
6 . Peyvên Kilît (Keywords)
Tobias Conrad Lotter; Yesdikhan; Occidens Yesdikhan; Kartografiya 18’an; Êzidiyatî; Gola Vanê; Mezopotamya; Kurdistan.
Dû wênen ji xerîta orjînal a Lotter binêren:
A Beşeke nêzîk a herêma Yesdikhan.
B Beşeke din ji xerîtê ku herêmên nêzîk Gola Vanê nîşan dide
Nivîskar Kemal Tolan ev xerîte û gotara bi alîkariya “ChatGPT” berhevkiriye 17.01.2026