Kurtasî
Ev gotar derbarê kesayeta Şêx Adî de nêzîkek hevaheng pêşkêş dike ku di navbera dîrok û baweriya Êzdîtiyê de cih digire. Li gor zanînên dîrokî, jiyana wî, hînkarî û serdema wî diyar dibe. Piştre ji aliyê teolojîya Êzdîtiyê ve, cihê wî yê pîroz, keramet û rola wî di jiyana ruhanî û civakî ya Êzdîyan de şîrove dike. Gotar, bi nêrîneke felsefî, têgihiştina nadîniya heq û rastî di hundirê mirov de hilberîna Şêx Adî di serdema xwe de vedibêje. Her wiha, ev gotar role wî weke reformker û avakar di nûvekirina heqîqet û tariqetên Êzdîtiyê û avakirina pergala nû ya rêxistin û rêveberiya ruhanî de bi awayekî berfireh şîrove dike. Encama gotar, herdu rûyên dîrokî û bawerî di temamkirina rastiya Şêx Adî de hevdu temam dikin.
1. Destpêk
Di dîroka Êzdîtiyê de hinek kesayet hene ku ne tenê di rûyê dîrokî de, belkî di rûyê ruhanî û bawerî de ji cihê xwe yê bilind girtine. Şêx Adî yek ji wan kesayetan e. Pirsê sereke wê gotara ev e: Çawa em dikarin Şêx Adî ne tenê wek kesayereke dîrokî, ne ji tenê wek kesayereke pîroz fêm bikin? Armanca gotar hewl dan e ku ev kesayet ji çarçoveya dîrokî, teolojîk û felsefî ve were şîrove kirin.
2. Şêx Adî di Dîrokê de
Li gor zanînên dîrokî û lêkolînên akademîk ên ku ez lê vekoliyame, Şêx Adî di sala 1071’an de li gundê Beyt îl-Fare yê Şamê (ku îro di nav sînorên Lubnanê de ye) ji bavê xwe Sêxir, kesekî Xwedaperêz, û ji dayika xwe Êzdaya hatîye dinê. Ew di sala 1161’an de kiras guhastiye.¹
Di serdema zarokî û ciwani ya xwe de, wî di şertên zanîn û medreseyan de, bi taybetî di nav çevreyên tesewifê de perwerdeyê dîtin. Ev perwerdeya ruhanî û zanistî di formîna kesayeta wî de gelekî bandorhebûye.
Dema ku Şêx Adî gihîştiye Lalişê, li gori kevneşopiya Êzdî, Laliş navenda herî pîroz û rêxistina Pirantiyê bû. Li vir kar û xebatên wî destpê kirin ku bandora mezin li ser civata Êzdî dan. ¹
3. Şêx Adî di Baweriya Êzdîtiyê de
Li gori min ji teolojîya Êzdîtiyê fêhmkiriye, Xwedê yek e û hemû hebûn ji Wî hatiye afirandin û rêberîna cîhanê bi hêzên pîroz tê kirin. Rêya nêzîkbûna bi Xwedê re di dil, hiş û wijdana mirov de tê avakirin.
Di qewl û beytên Êzdîtiyê de, cihê Şêx Adî yê pîroz bi awayekî eşkere tê nîşandan. Mînak, ev sebeqe:
"Padşê min Rebé jorî ye,
Rebé keşîş, qelender û sofî ye,
Rebé Şêxê min Adî ye."2
Wateya vê şebeqeyê ev e ku Xwedê Rebé hemû kesên li rastiyê digerin e û Şêx Adî wek rêwiyekî gihiştî û kesayeteke bilind a ruhanî tê naskirin.
Li gorî dîtina min, Şêx Adî di serdema xwe de ji gelek têgihiştinên derdora xwe ne razî bûye. Lewma ew hewl daye ku rastiya Xwedê ne tenê di gotin û şîroveya mirovan de, lê di nav jiyana xwe ya hundirin de bîbe û bihîse. Ev lêgerîn û têkoşîna ruhanî, kesayetiya wî gihand asta bilind a ruhaniyê.
4. Şêx Adî di Navbera Dîrok û Teolojîyê de
Dîrok şert û bûyerên jiyana Şêx Adî rave dike; teolojî wateya ruhanî û pîroz a vi jiyana eşkere dike. Herdu nêrîn hevdu temam dikin. Ger em tenê bi dîrok bîsekinin, em dikarin ruhê mijarê kêm bikin. Ger em tenê bi bawerî bîsekinin, em dikarin şertên rast yên dîrokî ji bîr bikin. Lê ger em herduyan bi hev re binêrin, we hingê em dikarin Şêx Adî bi awayekî temam fêm bikin.
Ev nêzîk diyar dike ku rastî di çar rûyên cuda de xwedîya me wicudd e: rastiya dîrokî, rastiya teolojîk, rastiya felsefî û rastiya civakî.
5. Şêx Adî: Reformker û Avakar
Li gorî dîtina min, rola herî berfireh a Şêx Adî di nûvekirin û avakirina pergala Êzdîtiyê de ye.
- Reformkariya ruhanî: Şêx Adî şert û rêbazên heqîqet û tariqetên Êzdîtiyê yên kevnar nûve kir, rêxistin û geştir kir.
- Reformkariya civakî: Ew rêbazên sed û hîv jê nû û rêxistin kirin û ji bo parastina civatê li ser bingeheke nû avakir.
- Reformkariya rêxistinî: Ew rêveberiya Pirantiyê ji nû ve saz kir û pergala Şêxanî ava kir ku navenda wê Laliş bû.
- Avakariya nû: Bi avakirina pergala Şêxanî, ew nêzîkatiya dînî, ruhanî û civakî li hev pêwendî û di nav pergala nû de bi destxist.
Ev pergala nû ne tenê di serdema wî bû, belkî bandora wî di jiyana Êzdîyan de heta îro jî berdewam dike. Bi dîtina min, Şêx Adî di heman demê de reformkerê kevneşopiya Êzdîtiyê ye û hem ji avakarê pergala nû ya rêxistin û rêveberiya ruhanî ya civata Êzdî.
6. Şêx Adî di Felsefeya Êzdîtiyê de
Li gorî zanîna min felsefeya Êzdîtiyê li ser sê stûnên bingehîn ava dibe: Xwedê, dil û hiş. Li gorî vê felsefeyê, Xwedê di hundirê mirov de tê hiskirin, ne tenê di cihên taybet de. Heq û rastî di wijdana mirov de cih digirin.
Şêx Adî ev têgihiştin bi jiyana xwe pêk anî. Ew bi lêgerîna hundirin xwe, ji hevdûbûna dil, hiş û rastiyê re gihîşt. Ji ber vê yekê, wî karî ne tenê li ser xwe geriya, belkî bibû rêberê civatê.
Ev felsefe bi hev re dibêje ku pîrozî ne di cihê de ye, pîrozî di hiskirina rastiyê de ye. 3
7. Encam
Li gorî dîtina min û li gorî zanînên ku hene, Şêx Adî nikare tenê bi yek nêrînî were fêmkirin.
Di aliyekî de, ew kesayeteke rastîn a dîrokî ye ku di şertên serdema xwe de jiyaye, kar kiriye û şopa xwe di dîrokê de hiştiye.
Di aliyê dîn de, ew kesayeteke pîroz e ku di nav qewl, bawerî û hesta ruhanî ya Êzdîyan de cihê xwe yê bilind girtiye.
Ev herdu nêrîn ne dijberî hev in; belkî ew du rûyên heman rastiyê ne. Dîrok şert û bûyeran rave dike, lê bawerî wateya wan di jiyana ruhanî ya civatê de eşkere dike.
Ger em tenê bi zanîn bîsekinin, em dikarin ruhê mijarê kêm bikin. Ger em tenê bi hest bîsekinin, em dikarin şertên rast yan dîrokî ji bîr bikin. Lê ger em herduyan bi hev re, bi hişmendî, rêzgirtin û lêkolînekî bêalî binêrin, wê hingê em dikarin Şêx Adî bi awayekî berfireh û temam fêm bikin.
Bi dîtina min, cihê Şêx Adî di navbera dîrok û baweriya Êzdîtiyê de cihê kesayeteke taybet e ku bandora wî di jiyana ruhanî û civakî ya Êzdîyan de berdewam dike.
Kemal Tolan
Nivîskar û Lêkolînerê Êzdîtiyê
#Şêx Adî, #Êzdîtiyê, #Laliş, #Dîrok, #Bawerî, #Teolojî, #Heqîqet, #Tariqet, #Reform, #Pergala Şêxanî.
Çavkanî (Referans)
- Ji ber sohbeta min û Pîr Xelat Eliyas, yê ilimdar, micêwrê Memê Şivan û mamoste Êzdîtiyê ye 06.06.2026
- Pîr Êzdîn, Qewl, Beyt, Qesîde û Dûa yên Êzdiyan (2019), rûpel 66
- Kemal Tolan, Berhemên min yên ji aliyê Weşanên NA - Îzmîr û DOZ ve hatine çapkirin
Nevîn (Nota)
Ev gotar bi alîkariya „ChatGPT“ê û ji nêrîna kişî ya nivîskar li ser lêkolînên dîrokî, teolojîk û felsefî yên ku hatine ekolîkirin ava bûye.