Pêşgotin
Di salên dawî de gelek belgefîlm, bername û gotarên Tirkî, Erebî, Îranî, Rûsî û rojhilatnasên cihêreng li ser dîroka Mezopotamyayê hatine weşandin. Di van bernameyan de navên Şamaş, Şems, Şêşims, Sumer, Harran û civatên kevnar yên Şemsî gelek caran bi navê Êzdiyan ve têne girêdan. Ev têkildarî ji aliyê dîrokî ve balkêş e, lê piraniya van nîqaşan tenê li ser mîrateke kevnar disekinin û pirsê herî girîng bêbersiv dihêlin:
Ger ev mîrata kevnar rast e, îro kî wê hîn jî bi awayekî zindî diparêze?
Bi dîtina min, ev pirs ji hemû nîqaşên dîrokî girîngtir e.
Ji Arkeolojiyê heta Tradîsyona Zindî
Belgeyên arkeolojîk nîşan didin ku di Mezopotamyaya kevnar de kesayeteke îlahî bi navê Şamaş cihê girîng hebû. Ew bi ronahî, roj, edalet û heqaniyê ve têkildar bû. Lê ev belge nikanin nîşan bidin ka ev têgihiştin çawa heta îro jiyaye.
Li vir cûdahiya navbera arkeolojiyê û tradîsyona zindî dest pê dike.
Arkeolojî dikare kevirek, tablet an nivîsekê ji me re biparêze; lê nikan e dua, qewl, rojî, cejn û rîtûelan zindî bihêle. Ev kar tenê ji destê civakekî tê ku vê mîratê ji nifşekê bo nifşekî din vediguhezîne.
Bi vê nêrînê, di cîhanê de civaka ku felsefeya Şêşims bi awayekî zindî diparêze, civaka Êzdî ye.
Şêşims di Teolojîya Êzdîtiyê de
Di teolojîya Êzdîtiyê de, Şêşims ne tenê bi rojê ve tê girêdan.
Ew Wezîrê Ronahiyê,
Dîvanbegê Xwedê,
nîşaneya nûra Xwedê,
mefera bawermendan û parêzerê edaletê ye.
Ji ber vê yekê:
- rojîya Şêşims her sal tê girtin;
- cejna Şêşims tê pîrozkirin;
- li Laliş zîyareta Şêşims heye;
- gelek Qewl, Sebeqe û Dua bi navê wî heta îro hatiye parastin.
Ev hemû nîşan didin ku em ne tenê li hember mîrateke dîrokî ne, lê li hember felsefeyeke zindî ne.
Şehadeta Tradîsyona Devkî
Mamoste Tosinê Reşîd wiha dibêje:
"Şerfedîn dînê me ye, Melekê Tawis melekê me ye, Şems xweyê me ye, Êzîd êtiqata me ye... Hevandina me roj e."
Di nav Êzdiyên Qefqazê de jî gotina:
"Em miletê Şems in; Şems xweyê serê me ye."
heta îro wek beşek ji nasnameya olî hatiye parastin.
Ev gotin nîşan didin ku Şems di hişmendiya Êzdiyan de ne tenê laşekî asmanî ye, lê beşek ji pergala ruhanî û kozmolojîk a baweriyê ye.
Şemsîyên Mêrdînê û Berdewamiya Dîrokê
Lêkolîner Cewdet Tuku bi belgeyên dîrokî diyar dike ku heta sedsala 18'an li Mêrdînê civata Şemsî hebû. Li gorî agahiyên Carsten Niebuhr û Horatio Southgate, gelek ji van kesan ji ber zextên siyasî neçar man xwe wek Yakobî bidin naskirin, lê di hundirê malên xwe de gelek ji rîtûel û baweriyên kevnar domandin.
Ev dîrok nîşan dide ku tradîsyona Şemsî di vê herêmê de heta demên nêzîk jî hebû.
Qewlên Pîroz û Berdewamiya Felsefeyê
Di Duaya Şêşims de tê gotin:
Ji we ku roj hilate,
Ji berî mang derhate,
Şêşims zeyinandibû welat e.
Di qewlek din de:
Ya Şêşims, tu yî rehîm î,
Afirînerê min ê ji qedîm î,
Li hemû derdan tu hekîm î.
Ev nivîs ne tenê belgeyên dîrokî ne. Ew îro jî di jiyana rojane ya Êzdiyan de tên xwendin û tên jiyîn.
Ji Şamaş heta Şêşims
Lêkolînên dîrokî nîşan didin ku navên Şamaş, Shemesh, Şams, Şems û Şêşims ji heman kokê Mezopotamyayî tên.
Di qewlên Babîlî de, Şamaş wek Padîşahê Ezman û Erdê û Hakimê bêbertîl tê pênasekirin.
Di Qewlên Êzdîyan de jî tê gotin:
Mifte û kilîtên qudretê di destê wî ne,
Li erd û ezmana girtin û berdan,
Bêyî Şêşims nîn e.
Ev hevahengî nîşan dide ku hin têgihiştinên kevnar heta îro berdewam mane. Lê cûdahiya herî girîng ev e ku di Êzdîtiyê de ev ne tenê wekî dîrok têne bîranîn, lê wekî baweriyeke zindî tên jiyîn.
Encam
Ji ber vê yekê, gava em li ser Şamaş, Harran, Sumer an Şemsî diaxivin, divê tenê li tablet, kevir û nivîsên kevn nemînin.
Divê em li civata ku hê jî rojane dua ji Şêşims re dike, rojîya wî digire, cejna wî pîroz dike û qewlên wî ji nifşan re diparêze jî binêrin.
Bi dîtina min, pirsgirêka sereke ev e ku gelek kes dîrokê dixwînin, lê xwediyê dîrokê nabînin.
Mîratek tenê bi muzeyekê, tablet an nivîsekê nayê parastin. Mîras gava zindî dimîne ku civakek wê bi qewl, dua, rîtûel, salname û jiyana rojane diparêze.
Ji ber vê yekê, pirs ne tenê ew e ku:
"Şamaş kî bû?"
Pirsê rast ev e:
"Kî îro vê mîrata ruhanî, vê felsefeya ronahiyê û vê pergala qewl, dua, rojî û cejnan diparêze?"
Bi dîtina min, bersiva vê pirsê di civaka Êzdî de tê dîtin. Ola Êzdîtiyê ne tenê mîrasdarê dîroka Mezopotamyayê ye, lê yek ji mîrasdarên herî zindî yên felsefeya ronahiyê, kozmolojiyê û hişmendiya kevnar a vê cografyayê ye.
Kemal Tolan
Nivîskar û Lêkolînerê Êzdîtiyê
#Êzdîtiyê, #Şêşims, #Şamaş, #Şems, #Mezopotamya, #Harran, #Sumer, #Şemsî, #Teolojîya Êzdîtiyê, +Qewlên Pîroz, #Salnameya Şemsî, #Kozmolojî, #Tradîsyona Devkî, #Laliş.
Çavkanî
- Reşîd, Tosinê. Êzdîyatî, r. 38–46.
- Tuku, Cewdet. Lêkolîn li ser Şamaş, Şêşims û Şemsîyan, 2022.
- Schollmeyer, Anastasius. Sumerisch-Babylonische Hymnen und Gebete an Šamaš. Paderborn, 1912.
- Ungnad, Arthur. Die Religion der Babylonier und Assyrer.
- Kizilhan, İlhan. Lêkolînên li ser Êzdîtiyê.
- Niebuhr, Carsten. Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Ländern, 1766–1778.
- Southgate, Horatio. Narrative of a Tour through Armenia, Kurdistan, Persia and Mesopotamia, 1840.