Ez weke welatparêzekî 71 salî ku ji baweriya xwe Êzdî me û nêzî 50 salên temenê xwe li Ewropayê derbas kiriye, piştî nîv sedsalî gava min cara yekemîn pişta xwe da sirguniyê û vegeriyama xaka bav û kalan, ez rastî dîmen û zehmetiyeke pir mezin hatim. Ev pirsgirêka ku dibe ku gelek kes jê şerm bikin yan jî li ser neaxivin, mijara avdestxaneyên giştî—taybetî yên cureyê "Alaturka" (Squat Toilet) ne.
Ev tecrûbaya ku min di vê temenê xwe de dît, ez gelekî êşandim; hem ji aliyê fizîkî û tenduristiyê ve, hem jî ji aliyê mafê mirovatiyê û rêzgirtina li cudahiyan ve. Loma ez vê nivîsê weke bangekî birûmet û mirovî pêşkêşî hemû berpirsiyar, sazî û xwediyên van cîhan dikim.
1. Ji Bo Kesên Atengdar û Îhtiyaçdar Qada Ne-Erişbar
Avdestxaneyên alaturka ji bo kesên atengdar ên ku mecbûr in sandalî-erbokan (tekerlekli sandalye) bi kar bînin, kesên ku di meşê de zehmetiyê dikişînin û welatiyên xwedî pêdiviyên taybet, bi tu awayî nayên bikaranîn. Ji sandalî-erbokê derbasbûna ser avdestxaneyeke wisa li ser erdê nemümkün e. Di cîhekî giştî de tenê pêşkêşkirina vê modelê, binpêkirina rasterast a mafê kesên atengdar e û ne-rêzgirtina li civakbûna wan e.
2. Zehmetiya Fizîkî ya li ser Kesên Temenmezin
Di temenê 71 saliyê de, rûniştina li ser van avdestxaneyên li ser erdê (dadrûniş), ji bo mirovên temenmezin, kesên êşa çong, pişt û movikan var e, ne tenê zehmet e, eziyatek û êşkenceyeke rasterast e. Çawa dikare ji mirovekî extiyar bê xwestin ku di pozîsyoneke wisa zehmet de bimîne? Ev rewş gelek caran dibe sedema ketin, birîndarbûn û êşên giran ên laşî.
3. Dûrboşiya ji Hîjyenê û Xetereya Mîkroban
Ev cureyê avdestxaneyê ku berê di serdemên kevnar de dihat bikaranîn, îro di warê hîjyenê de pirsgirêkên giran diafirîne. Bikaranîna lûle û xûrtikên (hortum) avê û herikîna ava pîs a li ser erdê, hawirdoreke pir mîkrobîk û şil çêdike. Ev rewş xetera belavbûna bakteriyan û enfeksiyonan zêde dike. Her wiha, tunebûna kaxizê toiletê di van cîhan de azadiya paqijiyê ji mirov digire. Kaxizê toiletê di cîhana nûjen de standardeke bingehîn a hîjyenê ye.
4. Ferzkirina Çandî û Ne-Rêzgirtina li Kesên Ne Musilman
Mirovekî ku ne musilman be, di baweriyeke cuda de mezin bûbe yan jî piraniya temenê xwe li Ewropayê derbas kiribe, vî cureyê avdestxaneyê nas nake û fêrî bikaranîna wê nebûye. Ne heq e û ne edalet e ku mirov bêne neçar kirin ku tenê bi şêwazekî taybet û bê kaxiz xwe paqij bikin. Zordariya li ser çand û adetên hîjyenê, binpêkirina maf û rehetiya mirov e.
Banga Min a Ji Bo Berpirsiyaran:
Ez weke Kemal Tolan bang li hemû saziyên giştî, cihên geştyariyê, xwaringeh û berpirsiyarên avahiyan dikim:
• Sîstema Nûjen Bînin: Di her cîhekî giştî de, divê li kêleka van cîhan, avdestxaneyên nûjen (Alafranga/Standard) û guncaw ji bo kesên atengdar hebin ku her mirov—bêyî cudahiya temen, nexweşî yan jî çand û baweriyê—bikare bi rehetî bi kar bîne.
• Kaxizê WC'yê û Hîjyenê Misoger Bikin: Divê kaxizê toiletê û mercên paqijiyê li her derê hebin da ku rêz li hîjyena kesatî bête girtin.
Cîhana nûjen pîvana xwe bi rêzgirtina li mirov, kesên atengdar, temenmezin û cudahiyên çandî diyar dike. Ev daxwaz ne tenê daxwaza min e, daxwaza bi hezaran mirovan e ku bêdeng dimînin.
Nivîskar: Kemal Tolan (71 salî)
Farklı İnançlardan Bireylerin, Engellilerin ve Yaşlıların Haklarına Saygı Gösterin!
Ben Ezidî inancına mensup, 71 yaşında ve ömrünün yaklaşık 50 yılını Avrupa’da geçirmiş bir araştırmacı-yazar olarak; yarım asır sonra ilk kez ata topraklarıma döndüğümde, insan hakları ve günlük yaşam konforu açısından son derece üzücü bir gerçekle karşılaştım. Birçok insanın dile getirmekten çekindiği ancak toplumsal yaşamın merkezinde yer alan kamuya açık tuvaletler—özellikle de "Alaturka" (çömelmeli) tuvalet sistemi—büyük bir mağduriyet yaratmaktadır.
İlerleyen yaşımda yaşadığım bu deneyim; hem fiziksel hem de insan onuruna ve farklılıklara saygı ilkeleri açısından beni derinden yaralamıştır. Bu nedenle bu yazıyı; tüm yetkililere, kurumlara ve kamuya açık mekan işletmecilerine insani bir çağrı olarak sunuyorum.
1. Engelli Bireyler ve İhtiyaç Sahipleri İçin Erişilemezlik
Alaturka tuvaletler, tekerlekli sandalye kullanan engelli bireyler, yürüme güçlüğü çekenler ve özel gereksinimi olan vatandaşlar için tamamen kullanılamaz durumdadır. Tekerlekli sandalyeden bu tür bir tuvalete geçiş yapmak imkansızdır. Bir kamusal mekanda sadece bu modelin sunulması, engelli bireylerin sosyal hayata katılım hakkını ve en temel insani ihtiyacını hiçe saymak demektir.
2. Yaşlı Bireyler İçin Fiziksel Eziyet
71 yaşında bir insan olarak; diz, sırt ve eklem ağrıları çeken yaşlı bireylerin yer seviyesindeki bu tuvaletlerde çömelmeye zorlanması kabul edilemez bir eziyettir. Yaşlı bir insandan bu pozisyonda durmasını beklemek; düşme, yaralanma ve ciddi fiziksel acılara davetiye çıkarmaktır.
3. Hijyen Riskleri ve Tuvalet Kağıdı Eksikliği
Zemin seviyesinde bulunan ve su hortumlarının kullanımıyla sürekli ıslak kalan bu tuvaletler, mikropların yayılması için son derece elverişli bir ortam oluşturmaktadır. Islak zeminler bakteri ve enfeksiyon riskini artırır. Ayrıca bu mekanlarda tuvalet kağıdının bulunmaması, modern hijyen standartlarına tamamen aykırıdır. Tuvalet kağıdı, kuru ve güvenli hijyenin uluslararası bir standardıdır.
4. Kültürel Dayatma ve Farklı İnançlardaki Bireylere Saygısızlık
Avrupa’da büyümüş, farklı bir inanç veya kültür ortamında yetişmiş ya da bu tuvalet tipine alışkın olmayan bireylerin, yalnızca suyla temizlenmeye ve alışkın olmadıkları bir pozisyonu kullanmaya zorlanması bir kültür dayatmasıdır. Kişisel temizlik alışkanlıklarına, kültürlerine ve inançlarına saygı gösterilmesi bir insan hakkıdır.
Yetkililere ve İşletmecilere Çağrım:
Ezidî bir araştırmacı ve 71 yaşında bir çınar olarak, tüm kamu kurumlarına, turistik tesislere, restoranlara ve mekan sahiplerine çağrıda bulunuyorum:
• Erişilebilir ve Modern Sistemler Kurun: Her kamuya açık alanda, yaş, sağlık durumu, engellilik veya kültürel ve inançsal arka plan gözetilmeksizin herkesin rahatça kullanabileceği modern (Alafranga/Klozet) ve engelli dostu tuvaletler mutlaka bulundurulmalıdır.
• Hijyen Standartlarını Sağlayın: Tüm tuvaletlerde kesintisiz tuvalet kağıdı ve hijyen ürünleri temin edilerek kişisel temizlik hakkına saygı gösterilmelidir.
Bir toplumun gelişmişlik düzeyi, engellilerine, yaşlılarına, farklı inançlardan bireylerine ve tüm insani çeşitliliğine gösterdiği saygıyla ölçülür. Bu çağrı, yalnızca benim değil, sesini duyuramayan binlerce insanın ortak talebidir.
Yazar: Kemal Tolan (71 Yaşında)