Kemal Tolan
Pirtûka Yaresan (Ehli Haq) ya M. Reza Hemzeh’ee di warêlêkolînên dînî de girîng e û bi taybetî li ser dîna Yaresanradiweste. Lê dema ku ev pirtûk li ser Êzdîtiyê jî hin nêrînpêşkêş dike, diyar dibe ku têgihiştina wî ya li ser Êzdîtiyê ne temam e û hin kêmasiyên metodolojîk hene. Ev miqalearmanca wê heye ku van pirsgirêkan bi awayek akademîk û rexneyî nîşan bide.
1. Êzdîtiyê wek dineke serbixwe nayê nirxandin
Yek ji pirsgirêkên sereke ev e ku nivîskar Êzdiyan wekmijareke serbixwe nayê nirxandin, lê wan zêdetir di çarçoveyaberawirdkirinê bi Yaresan de tê danîn. Ev jî dibe sedem kudîna Êzdî bi şert û şertên xwe nayê şirove kirin.
Di zanistê de dihate xwestin ku her dîn berê bi çavkaniyênxwe û bi perspektîfa xwe were lêkolîn kirin, piştî wê jîberawirdkirin were kirin. Di vê pirtûkê de ev rêbaz bi temamînayê bikaranîn.
2. Kêmasiya tradîsyona devkî û qewlan
Pirsgirêka din a girîng ev e ku pirtûk qewl û tradîsyona devkîya Êzdiyan bi qasê hewce nas nake.
Dîna Êzdî bi bingeh li ser:
• qewl (stranên pîroz)
• beyît û rivayetan devkî
hatiye avakirin. Ev tradîsyon bingehê nasname û têgihiştinadînê ye. Heke nivîskar ev ne têxîne nav lêkolînê, têgihiştinêxerab dibe û ne temam dimîne.
3. Problema “syncretism” (têkelbûn)
Di pirtûkê de, Êzdîtiyê carinan wek dîneke ku ji dînên dintêkel bûye tê nîşandan. Lê ev nêrîn dikare pirsgirêkî çêbike.
Di zanistê de hatîye gotin ku peyva “syncretism” gelek caran:
• wateyeke kêmkirî heye
• û dînekî wek “nepak” an “ne serbixwe” nîşan dide
Ji ber vê yekê, karanîna vê peyvê divê bi baldarî were kirin, da ku serbixwebûna dîna Êzdî neyê kêmkirin.
4. Zêdekirina wekheviyên Êzdiyan û Yaresan
Pirtûk zêde bal dide li ser wekheviyên di navbera Êzdiyan û Yaresan de. Lê ev wekhevî gelek caran giştkirî ne û cudaîyênbingehîn nayên nîşandan.
Di rastiyê de:
• her du dîn di heman herêma çandî de ne
• lê sîstema wan, rîtûal û baweriyên wan gelek cuda ne
Zêdekirina wekheviyan dikare sedem bide ku her du dîn wekyek bi hev re tevlî bibin û taybetmendiyên wan winda bibin.
5. Pirsgirêka metodolojiyê û dîtina derveyî
Di dawiyê de, şertên metodolojiyê ya pirtûkê jî pirsgirêkî dideder. Nivîskar zêde li ser çavkaniyên derveyî radiweste û dengêxwe ya Êzdiyan kêm tê nîşandan.
Di zanistê de ev tê nasîn wek:
• “dîtina outsider”
Lê ji bo têgihiştina rast:
• pêdivî ye ku dîtina “insider” jî were girtin
Heke ev nebe, têgihiştin dikare şaş bibe.
Encama giştî
Bi giştî, ev pirtûk li ser Yaresan girîng e, lê di derbarê Êzdîtiyêde gelek kêmasiyan hene:
• Êzdîtiyê wek dineke serbixwe nayê nirxandin
• tradîsyona devkî kêm tê bikaranîn
• syncretism bi awayek giştkirî tê bikaranîn
• wekheviyên zêde têne nîşandan
Ji ber vê yekê, ev pirtûk ne dikare wek çavkaniya sereke li serÊzdîtiyê were qebûlkirin.
Nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê Kemal Tolan