— Berxwedana Erenzê, Delanê û Lehengên Xaltaniyê (1830–1834) —
Serhatiya Fermanê: Dema ku "Mêrê Romê yê Ser-bipor" Êrîş Kir
Dîroka fermanên li ser herêmên Êzdîxanê, dîroka rûbirûbûna li gel hişmendiyeke wisa ye ku dijmin pênûsa xwe kiriye şûr û ol kiriye mertalê fermanan. Di sedsala 19an de, ferman ne tenê bi gulle û rimên leşkeran, lê bi fêlbaziya lîstikvanên olî yên siyasî dihat hûnandin. Wekî ku dengbêjên Êzdiyan; Xelîlê Berfê, Mecîdê Mamed, Hesinê Çeto, Teterê Eliyê Mamed, Hemzoyê Xalit û hwd. di stranên xwe de zelal dikin, wusa jî gelek rûspî û kalên Êzdî hêjî di zargotina xwe de didin xuyandina ku şerê Delan di sala 1830an de di bin siya "Melê romiya yê xwey kitêb, Melê romiyan e ser bikesek, mêrê romiya ye ser bipor e..."" de dest pê kiriye. Piştî ku vê hişmendiyê rûmeta mirovahiyê wenda kiribû, wê ferman dida qirkirina her herêmeke Êzdîxanê.
Her wusa Hesabê Cibo di navbera salên 1831an de, ji Kela Rimêlê, bi tevlî koma Şêxên Ereban û leşkerên Eynîkê, Eyndarê, Eynkafê, Eynberanê, û çiqas Hecî û Sofiyên Xerzan, Xiyan û Bekiran hene, hemû anîne bi xwe re (li gorî kilama bi dengê Xelîlê Berfê ya li ser şerê Erenzê) û berê xwe da nava xaka pîroz a Xaltan. Armanca wan tunekirina bi hezaran hûr û girên Êzdiyên eşîrên Neqîba, Qizilanî, Anqosî, Xendeqî, Basî, Torê û Çêlkan bû.
Lewma Miçoyê mala Şêx li Eganê Meyro, li Keleşê Çelo, li Şêx Hemê Gîro, li Geçanê Gîro, li peyayên Neqîban, û li xortên Qizilan û Êzdiyan dike gazî û dibêje:
“Bav û Biran, hûnê mêrxas çêbin, destê xwe xweş hilînin!”
Eganê Meyro li egît û xweşmêran dike gazî û digot:
“Ezê bi bayraqa Êzî kim, heger Xwedê û Siltan Êzdî îro bi me re rast hilîne, emê bikin heft roj û heft şevan, Aşê Sipî û aşê Ridwanê li ber xwîna reş bigere!”
Xwezaya Delan, Erenza Şêxan û Ridwana Bavê Temo: Qada Şer û Şahidên Lal
Herêmên dîrokî yên wekî Delan, Erenza Şêxan û Ridwana bavê Temo, di her berek û zinarekî xwe de showên herî kûr ên vê berxwedanê dilerizînin. Xwezaya deverê, bi darên xwe yên mazî û tîrî, dibe star û çeperê siwaran. Gava leşkerên Hesabê Cibo dora Ridwanê digirin, sirûşt bi xwe jî dibe parêzvanê Êzdîxanê. Dengbêjê nemir Hemzoyê Xalit vê dîmenê wisa dihunîne:
“Ezê bi hafa Erenza Şêxan diketim bi darê mazî,
min dît bire siwarê Êzdiyan siwarin li hespên boze sayî
kumên wane di devên wan de,
şûrên wane bi destên wan de rût û tazî…”
Li vir, di bin siya darên daristanê de, hespên boz hîrînê dixin dilê neyar û şûrên rût daxuyaniya man û nemanê îlan dikin.
Hawara Dayîkan û Edlayê: Hişyariya Jinê û Heybeta Êzdîxanê
Di kûrahiya kilama fermanê de, dengekî pir bi bandor, dengê aqil û rûmetê bilind e: Dengê Dayîka Berfê, Baranê û Edlayê. Ev ne tenê jin in, ew wekî sembola hişmendiya civakî û hişyarkirina dijmin derdikeve pêş. Ew gazî serleşker Hesabê Cibo bîr tînin, rûyê rastîn ê şer nîşanî wî didin û dibêjin ku şerê Êzdîxanê ne heneke û qet ne mîna seferên wî yên din e:
Edlayê digot: “Esabo Ronî hanê nekî,
tû yê bi xerbera Sofî, Mele û Feqê ber ava Bota nekî,
were tû yê neçe şerê Êzdîxanê;
Şerê Geş Hemê Gîro, Eganê Meyro, Erfoyê Qizilî,
Miçoyê mala Şêx û Keleşê Çelo
şerê Êzdîxanê ne heneke.”
Edlayê bi van gotinan sînorê mêraniyê tîne bîra Hesab û jê re dibêje ku guh nede "Sofî, Mele û Feqeyên" nezan, ji ber ku li ber ava Botanê her berek dê bibe çeperekî giran.
Lehengên Tifaqa Sonda Şêşims û Levavêtina Miçoyê Mala Şêx
Dema ku ferman giran dibe, serwerê herî dawî yê Xaltan, Mirzikê Zaza, fermanê dide mêrxasên xwe. Li wir tîpên dîrokî yên wekî Geş Hemê Gîro, Eganê Meyro, Erfoyê Qizilî, Keleşê Çelo û serwerê siwariyên Êzdiyan Miçoyê Şêx Îsa (Miçoyê mala Şêx) tên ba hev. Mêrxas berî şer bi navê Şêşims sond dixwin ku dê hevdû bi tenê nehêlin.
Taktîka Miçoyê Şêx Îsa ya leşkerî, çarenûsa şerê Erenzê diyar dike. Ew dizane ku Hesabê Cibo zirxpoş e û gulle tê re naçe. Bi beza hespê xwe, xwe diavêje ser Hesabê Cibo, wî tîne erdê, zirxê wî vedike û bi xencerê serê wî jê dike. Dengbêj Xelîlê Berfê û Hemzoyê Xalit vê serkeftina mezin a Miço bi van gavan vedibêjin:
“...sê şade û şûdê Miçoyê mala Şêx hene,
ewî sê denga gazîdike li gire girê Êzdîxanê:
‘Geş Hemê Gîro, Eganê Meyro,
Erfoyê Qizilî û Keleşê Çelo,
ez ê bi navê Tawisî-Melek kim,
minê heftê temam kiriye,
minê kuştiye Mihê û Cihê,
xal û xwarzî, am û birazî’”
"Sed û Bîst Caran Hanê": Gazîkirina Edlayê û Qelandina Dijmin
Di vê navberê de dîsa Edlayê digeriya û digot:
“Hesabo, hanê sed û bîst caran bi min hanê,
ne min ji te re got: Tê neçe şerê Erenza Şêxan?”
Dengbêj vê kêliya dîrokî ya paşvekişîn û tolhildanê wisa dilderizî tîne ziman:
“Ezê bi hafa qûçikên Ridwanê diketim,
wa qeflek ji siwarên Qizilan, peyayê Neqîbiyan,
serê dezgînê reşbozan ajotine qûçikên Ridwanê,
li ser milên wan Şûrên rût û tazî, dibotin:
derbekê dane li Hesabê Cibo, li apê Lawikan, li Cihê û li Mihê,
Qelandine tovên Xal, Xwarzî, Birazî û Apane.”
Ev rûdan bi rastî jî sosret û ecebên mezin in ku çawa dîroka fermî her dem li ser wax bêdeng maye.
Rima Bîst û Pênc Mofikî û Tolhildana Bêgunehan
Şerê li Delan, Erenzê û Kela Ridwanê ne ji bo berjewendî yan talanê bû; şerekî pîroz ê parastina hebûnê bû. Di her herêmeke gundê Dela, Erenzê û Ridwanê de rîmên mêrxasên Êzdiyan ên giran, her yek wekî "bîst û pênc mofike" ber bi singê neyar ve diçûn. Heyfa ku hatibû hildan, heyfa zarokên bêguneh û hêsîran bû, wekî ku dengbêj di dengê Eganê Meyro de dibêje:
“...Ewê dibêje: ‘minê derbekê daye Esabê Cibo,
serê wî kiriye çar perçeye,
minê bi destê xwe hilaniye heyfa hêsîrê Dela,
wan zarok, kal, jin, qîz û bûkê salê ye.’”
Gava dewleta Osmanî di sala 1834an de serkeftina egît û fêrizên Êzdîxanê di şerê Erenza Şêxan de dibîne, ew eniya duyemîn bi serkêşiya Reşîd Paşa ve dişîne ser berxwedana lehengên Êzdîxanê.
Şerê Reşîd Paşa yê Fermandarê Osmaniyê û Berxwedana Tifaqa Keşîş Polo û Miçoyê Îsa
Weke min gotî, sosret û ecebên dîrokê bi şerê Delan û Erenzê bi dawî nabin. Salên 1833-1834an, vê carê artêşeke mezintir a Osmanî di bin fermandariya Reşîd Paşa (Paşayê Xezebê) de dadikeve herêmê. Ev varyanta ku di pirtûka giranbiha ya Heciyê Cindî (rûp. 66-67) de hatiye parastin, wekî berdewamî û encama serkeftina şerê Erenzê tê xwendin. Gava Paşayê Xezebê êrîş dike, tifaqa lehengên Delanê dîsa dadikeve qadê:
“Delane bi kimkor e,
Kelo bin Miçoyê Îsa da nore-nor e
Keşîş Polo dike gazî, dibê:
‘Reşîd Paşa, paşayê xezebê,
Min duh va ji te kuştiye,
Hezar û pênc sed eskerê ser bi
Keskî, ser bi por e’.”
Gava ferman giran de wekî her çar hawirdor dibe agir, dengê fîdayiyan erd û ezman dilerizîne:
“Hewar e bavo, hewar e
Birayo hewar e
Dayê hewar e hewar e
Ne berfe, ne baran e
Ne mij e, ne dûman e
Ne erd e, ne ezmane
Şerê Êzdiya û wan romiyan e
Ax gidino, çiyaye Delanê ber çave min bûye mij û duman e”
???? Analîza Kûr a Metna Duyemîn
- Sembolîzma Delan û Nore-Nora Kelê: Peyva "Kimkor" (giyayekî bi strî an herêmeke asê) nîşan dide ku xaka Delanê bi xwe li dijî artêşa Osmanî bûye sîper. "Nore-nor" dengê şer, heybet û topên kelehê ye. Ev hevok îspat dike ku Miçoyê Îsa ne tenê şervanekî çiyan e, ew xwediyê kelehekê ye û wekî serwerê leşkerî yê herêmê fermandarî û qomandirbûna vê berxwedanê dike.
- Gavên Keşîş Polo û Dijberiya li ser "Mêrê Ser-bi-Kesk": Keşîş Polo (rêberê olî yê krîstiyan) bê tirs gazî serleşkerê herî mezin ê Osmanî, Reşîd Paşa dike. Pênaseya "Mêrê ser-bi-kesk û ser-bi-por" tam nîşaneya artêşa nû ya Osmanî (Asakir-i Mansure-i Muhammediye) ye ku fesiya sor/kesk li serê wan bû û porê wan dirêj bû. Keşîş Polo bi serbilindî dibêje ku wî di rojekê de 1500 eskerên vê artêşê kuştine, ku ev yek nîşana şerekî eniyê yê pir mezin e.
- Fermana Miçoyê Îsa: "Zîn Bûsatkin!": Di kilamê de tê gotin: “Miçoyê Îsa dike gazî, dibê: ‘Kelo min re mal derxîn, Zîn bûsatkin’”. Miçoyê Îsa fermanê dide ku hesp bên zînkirin (bûsatkirin) û amadekarî ji bo şerekî giran ê siwariyê bê kirin. Ev nîşan dide ku her du leheng (Polo û Miço) di nava kelehê de bi koordînasyoneke tam tevdigerin.
- Banga Şîrînê û Rûyê Rastîn ê Dijmin:
“Şîrin dike gazî, dibê;
‘Mîrze axa, Keşîş Polo, Miçoyê Îsa,
De lêxin, birano, hevra lêxin,
Ev eskerî temamî xwînxwarî dîn-dijmin e’”
Mîna fîgura Dayîka Edlayê ya di şerê Erenzê de, li vir jî dengê jineke bi rûmet (Şîrîn) moral dide şervanan. Şîrîn navê her sê lîderan (Mîrze Axa, Keşîş Polo, Miçoyê Îsa) bi hev re hildide û bang li "biratiya" wan dike. Ew artêşa Reşîd Paşa wekî "xwînxwarî dîn-dijmin" pênase dike, ku ev têgeh nîşan dide ku artêşa Osmanî tu pîroziyên olî û mirovî nanişandiye û tenê ji bo talan û qirkirinê hatiye.
Agir û Alav: Şahidî û Ramanên Heciyê Cindî
Dema mirov van stranana guhdarî dike; hingê ev gotinên nivîskarê Kurd ê mezin, yên Heciyê Cindî tên bîra mirov, ku wî di pirtûka xwe de hovîtiya fermanê û şiyana dengbêjiyê wisa bi hostatî xiz kiriye:
“Gava dengbêj Şero..... bi dil û hinav, bi agir û alav Beytê distrê, meriv dibêje, zare-zara wan belangazan di nava beytê da dihat digihîşte me, qîje-qîja kulfet, zarê ber bistîn digihîşte ezman. Û bûkek tê ber çavê me. Zara wê ye çilî dest da, digrî, sing û berê xwe dikute, agir bi guliyê wê digre, dibe qîjîna wê û zarê, pêçekê va ji nava agir davêje dervan: “Boy Xwedê be, kurê min“, dibêje, lê zabitê Romê zarûyê li ber çavê dê singû dike û nolanî topekê dîsa şûn da davêje nav agir. Diya belangaz dergûşa xwe bi herdu milan hemêz dike û alava sor xwe pê ra digihîne, dibe hewar û gaziya wê ......... Erd û ezman ji dengê dê dilerizin...... Tê bîhna goştê meriv û zabitê “Roma reş” dikene, dibe hire-hîra wî........... Lê na, na kenê wî dirêj nadome, hema li wê derê, Mîrze axa yê kela Ridwanê bi xwe li pêşiya wî mirovxwarî disekine û serê wî eskerî ji cendekê genî dipekîne.......”
Sosret û Eceba Mezin: Tevkariya Du Kilaman
Gava em kilama yekem (şerê li dijî Hesabê Cibo 1830/31) û vê kilama duyem (şerê li dijî Reşîd Paşa 1833/34) didin ber hev, em rûbirûyê ecebeke mezin a dîrokî dibin:
- Berxwedana Berdewam (1830–1834): Êzdiyên Xaltaniyê û krîstiyanên herêmê 4 salan li ser piyan mane. Wan di sala 1830an de serê Hesabê Cibo biriye, û di sala 1834an de jî li ber kela Miçoyê Îsa derbên mezin li artêşa Reşîd Paşayê Osmanî xistine.
- Tifaqa Pîroz a wekî Mînak: Keşîş Polo û Miçoyê Îsa wekî du biran mil bi mil şer dikin. Ev yek îspat dike ku li herêma Xerzan û Delanê, li dijî fermanên Osmanî, eniyeke pir xurt a tifaqa Êzdî û Krîstiyanan ava bibû.
Encam: Rûpelên ku bi Zargotinê hatine Parastin
Weke ku min di pirtûkên xwe "Hebûn û Tûnebûna Êzdiyan Tev Romanên Zindî ne" (2000) û xebata min a herî dawî ya giranbiha "ÊZDIYATIYE JI ZANE U ILIMDARAN NASBIKIN" (2023, ISBN: 978-625-7085-75-5) de bi berfirehî parve kiriye, hevpeyvîna bi pîroz Şêx Evdo (nevîçirkê Miçoyê Şêx Îsa) re careke din nîşan da ku ev dîrok qet nayê veşartin.
Tevî hemû fermanên ku ji aliyê "melê romiyan ê ser bikesek" ve hatine birêvebirin, berxwedana Erenza Şêxan, Delanê û lehengên Xaltaniyê bi saya kilamên zargotinî heta roja me ya îro zindî mane. Ev gotinên zindî, belgeyên rûmeta me ne ku divê di hişê nifşên nû de her tim wekî şewla rojê bibiriqin.
Nivîskar: Kemal Tolan
(Lêkolîner, berhevkar û xemxwarê kevneşopiya Êzdîtiyê)
Bibliyografya (Çavkanî)
- Tolan, Kemal (2000). Hebûn û Tûnebûna Êzdiyan Tev Romanên Zindî ne. Oldenburg. (Kilama “Şerê Erenzê û Kela Ridwanê” ya ji devê dengbêj Hemzoyê Xalit).
- Tolan, Kemal (2021). Dîroka Êzdiyan a di dokumentan û zargotinê de. İzmir.
- Tolan, Kemal (2023). ÊZDIYATÎYÊ JI ZANE Û ILIMDARAN NASBIKIN. İzmir. ISBN: 978-625-7085-75-5. (Hevpeyvîna zindî ya li gel Şêx Evdo, nevîçirkê Miçoyê Şêx Îsa, 26.09.2022).
- Cindî, Heciyê (1936–1940). Klamêd Cimeta Kurda (Klamên Cimeta Kurdî) / "Hewarî" (Beşa 18an). Rewan (Yerevan). Rûpel: 66–67. (Varyanta kilama “Şerê Mîrze Axa, Keşîş Polo û Miçoyê Îsa”).
- Zargotina Devkî ya Êzdîxanê: Serpêhatî û klamên ji devê dengbêjên nemir Xelîlê Berfê, Mecîdê Mamed, Hesinê Çeto, Teterê Eliyê Mamed û Hemzoyê Xalit.