Pêşpirtûk / Pêşgotin
Ev gotara hanê, berhem û encama lêkolînên min ên sedsalan ên li ser dîroka zindî ya herêma Serhedê û bîra devkî ya gelê me ye. Bingeh û motîvasyona serekî ya vê nivîsê, xwe dispêre wê semînera akademîk a ku min li ser koka şaristanî û dîroka Êla Xaltan pêşkêş kiribû. Di wê semînerê de min bi hûrgulî behsa mêrxasî û lehengiya sedsalan a Mirza Beg kiribû; lê belê ji bo ronîkirina tarîtiya dîrokê, pênasekirin û zelalkirina rûyê rast rasteqîn ê vî lehengî pir giring bû. Li gorî zargotina me ya Êzdîtiyê û kilamên pîroz ên dengbêjan, me bi belgeyên devkî rûmetdar kir ku ev Mirza Begê xwedî unvan û desthilatdar, di rastiyê de ew lehengê mezin ê herî navdar Mirzê Gozê bixwe ye. Yekkirin û ronîkirina van her du navan, parçeyek ji parastina bîra me ya şaristaniyê ye ku her du rûyên lehengekî Êla Xaltan nîşanî nifşên nû dide.
Nivîsa Serekî
Dîroka êla Xaltan (Xaltî), ne tenê çîroka koçberî û jiyana şivantiyê ye; ew dîroka mîrperestî, xwedîderketina li xaka pîroz û parastina dînê Êzdîtiyê ye li herêma Serhedê. Xaltan, wekî mîrasgirên şaristaniya kevnar a Xaltan (Urartûyan), di nava sedsalan de her tim xwediyê mîrat, mîrîtiyên serbixwe û pêşengên birûmet bûn. Di nav van pêşengên dîrokî de, navên mîna Mîr Sêvdîn û Mirza Beg (ku di kilamên gel de wekî Mirzê Gozê tê naskirin) wekî sembolên berxwedan, lehengî û nasnameya Xaltaniyan heta roja me ya îro di zargotin û bîra gel de hatine parastin.
1. Mîr Sêvdîn (Mîr Sêvdînê Xaltî): Şopên Mîrîtiyê û Desthilatdariyê
Di dîroka Êzdiyên Serhedê de, Mîr Sêvdîn yek ji giringtirîn mîrên êla Xaltan ye ku di serdemên girîng ên dîrokê de rola mîrperestiya sînoran û parastina mafên civata Êzdî girtiye ser milên xwe.
• Hêz û Parastina Sînoran: Li gorî zargotina kurdî û qeydên dîrokî yên herêmê, Mîr Sêvdîn ne tenê serokê eşîrekê bû, belê ew mîrekî xwedî ferman, artêş û desthilatdarî bû. Di dema wî de, sînorên Xaltan ji deşta Qers û Îdirê heta çiyayên Agirî û gundên Wanê dihatin parastin.
• Têkiliyên Siyasî û Civakî: Mîr Sêvdîn bi aqilmendî û dîplomasiya xwe di navbera mîrîtiyên kurd ên cîran û desthilatdariyên mezin de parastina serbixwebûna Xaltaniyan kir. Di kilam, beyt û çîrokên Serhedê de, navê Mîr Sêvdîn her tim ligel mêrxasî, dadperwerî û xêrxwaziya wî tê bilêvkirin.
2. Mirza Beg (Mirzê Gozê): Sembola Lehengî û Berxwedana Xaltan
Dema ku li herêma Serhedê û di semînerên me yên akademîk de behsa mêrxasî û berxwedana li dijî fermanan tê kirin, navê herî serekî yê ku rûpela dîrokê ronî dike, Mirza Beg e. Ev lehengê mezin di nava qeydên fermî û bîra civakê de wekî Mirza Beg (Mirza Begê Xaltî) derbas de, lê di kilamên dengbêjiyê de ji bo ku navê wî resmiyekê Guhertin were cudakirin, li gorî navê diya wî (an hevjîna wî) wekî Mirzê Gozê hatiye hûnandin.
Kilama li ser Lehengiya Mirza Beg (Mirzê Gozê)
Di zargotina devkî ya herêma Serhedê de, dengbêjên Êzdî lehengiya wî di nava fermanan de bi vî rengî tînin ziman:
“Lê lê Gozê… de bije tu dused siwariyê Xaltî li pey gerya,
Mirza Begê min siwar bûye, şûrê wî li ser kela zêrîn birkîna…
Ax de ferman e, ferman e… li ser serê me Êzdiyan dîsa duman e…
Mirza Begê min rabûye, sînorê deşta Qersê ji bo xortên me mertal e…
De bije gundên Xaltan bila ranebin, şerê mêran e îro li serê her sê çiyan e…”
Şîroveya Kilamê:
Ev malikên kûr, nîşan didin ku navê Mirzê Gozê rasterast di bin bandora navê “Gozê” de di kilaman de çawa zindî maye. Her wiha ev kilam wekî belgeyeke dîrokî, hêza siwariyên Xaltî, herêma desthilatdariya wî (Deşta Qersê û sê çiyayên Serhedê) û rûmeta berxwedana Êzdîtiyê ya li dijî fermanan diparêze.
3. Rola Dîrokî ya Mîrên Xaltan di Parastina Çandê de
Ev mîr û pêşengên kevnar ne tenê di warê lehengiyê de, belê di warê parastina nasname û bîra şaristaniyê de jî rola herî pîroz lîstine:
• Girêdana ligel Lalişê: Tevî dûrbûna fîzîkî ya Serhedê ji Lalişa Pîroz, van mîran (Mîr Sêvdîn û Mirza Beg) felsefe, qewl û beytên dînî di nava civakê de zindî hiştin.
• Mîrasgiriya Şaristaniyê: Her du pêşengên giranbiha herêm û sînorê Xaltan mîna mertalekî li dora herêma Xelatê û Gola Wanê parastin, da ku koka şaristaniya wan winda nebe.
Dîroka Serdema Jiyana Mirzê Gozê (Mirza Beg)
Li gorî encamên zargotina me, dîroka êlên Serhedê, serdema jiyana Mirza Beg (Mirzê Gozê) dakeve sedsala 17-an . Yên tomarkirinên fermanan û bi taybetî, di navbera salên 1830 û 1840-an de ku herêm rûbirûyê fermanên giran ên Mîrê Rewandûzê (Mîrê Kor) û fermanên Reşîd Paşa yê Osmanî bibû, hêz û berxwedana Mirza Beg di lîpên herî bilind de bû.
Nivîskar: Kemal Tolan
Çavkanî / Bîbliyografya
• Tolan, Kemal (2026). Tomarkirina Dengî ya Semînera Akademîk: Vekolîna li ser Şaristaniya Xaltan û Lehengiya Mirza Beg (Mirzê Gozê). (Arşîva Semînerê ya Taybet).
• Zargotina Êzdiyên Serhedê. Kilam û Destanên Dengbêjiyê yên li ser Mîr Sêvdîn û Mirzê Gozê. (Çavkaniya Devkî û Arşîvî).
• Vladimir Minorsky (1950). Kürtler û Şaristanîyên Kevnar ên herêma Serhedê. Çapa Akademîk, London.
Lînka Video: https://www.facebook.com/KemTolan/posts/pfbid02kKU6v18MSoj3h6azMaX1rV2kk3Yg3g1vKja11C2qNckw2DALrd2e5NgLwtCWWZvNl