Di qada rewşenbîrî û siyasî ya Kurdistanê de, yek ji kêmasiyên herî mezin û birînên kûr, nêzîkahî û destwerdana hinek rewşenbîr, nivîskar û saziyên Kurdên ne Êzdî ya di warê dîn, dîrok û teolojîya Êzdîtiyê de ye. Pir caran ev kesan xwe di pozîsyoneke weha de dibînin ku dikarin Êzdîtiyê ji nû ve pênase bikin, hîmên wê yên baweriyê "sererast" bikin an jî di bin navê "welatperweriyê" de formekî nû bidinê. Lêbelê, ev nêzîkahî ji aliyê metodolojî, etîk û mafên mirovan ve binpêkirineke mezin e. Nivîskarên Kurd yên ne Êzdî bi teolojî û dîroknasîna xwe, hişmendiya resen a bawerî û jiyana civaka Êzdiyan dikin bin bandor û zexta ramanên xwe. Ev ne karê wan e ku bawerî û jiyana Êzdiyan li gorî dîtinên xwe sererast bikin.
Ev destwerdana ku sînorên etîk ên rewşenbîriyê derbas dike, di bin van xalên bingehîn de dikare wore nirxandin:
1. Sînorê Etîk û Epîstemolojîk: Kî Dikare Li Ser Kê Bi Axive?
Di zanistên nûjen û sosyolojiya dîn de rûmet û rasteqîniya herî mezin ji bo pênaseya ku civakek ji bo xwe dike, tê dayîn. Sedsalan e ku hîmên teolojîk, felsefeya afirandinê û nêrîna li gerdûnê ya Êzdîtiyê di qewl, beyt û çanda devkî ya Laleşê de hatine parastin.
Dema ku nivîskarekî Kurd ê ne Êzdî radibe û van qewlan li goriya aqil, dîn an felsefeya xwe şîrove dike û dibêje "ev dera wê xelet e, divê weha bibe", ew serdestiyeke ramanî li ser vê civakê ferz dike. Ev tevger, berdewamiya hişmendiya serdest e ku mafê axaftinê ji xwediyê maf destnîşan dike. Di eslê xwe de, li goriya dîtina civaka Êzdî, ev cure nêzîkahî ne tenê xeletiyeke akademîk e, lê her weha hewldaneke ji bo lawazkirina hişmendiya resen a baweriyê ye.
2. Xefika Êzdî ne bi Êzdiyan re bizewicin ne mafê azadî û aşatiya nav neteweya Kurdiye
Yek ji mînakên herî berçav ên vê destwerdanê, hewldana hin rewşenbîrên Kurd e ku dixwazin Êzdî ne bi Êzdiyan re bizewicin û Êzdî derbasî nav ne ola resen a Kurdan bibin. Ev daxwaz û zextên ku hîmên endogamiyê (zewaca di navxweyî ya civatê de) armanc digirin, li goriya bawerî û hişmendiya Êzdîtiyê xeteke sor e. Ew ji bo xatrê projeyên xwe yên neteweperest, taybetmendiyên xwerû, pergalên civakî û serbixwe yên Êzdîtiyê qurban dikin.
Êzdîtî ne şaxekî dînên din e û ew wekî materyalê neteweperestiyê ye. Gava ew maf û parastina nasnameya Êzdîtiyê ji rihanî û endamên civaka Êzdî re nehêlin, ew bi zanîn û baweriya xwe ya kûr dixwazin Êzdiyan asîmîle bikin û rêya ku Êzdî ji baweriya xwe derkevin xweşdikin. Bi vê yekê, pîroziyên vê baweriyê daxînin asta mîtolojiyeke kevnar û cewherê wê yê zindî hildiweşînin.
3. "Asîmîlasyona Spî" û Şermezarkirina Hişmendiya Nezan a Sîstematîk
Nivîskar û sîstema ramanî ya hin "welatperwer" û "neteweperestên" ne Êzdî, gava ku dîroka fermanan dinivîsin an li ser civakê lêkolînan dikin, bi nezaniyeke mezin zimanekî serdest û kolonyalîst bikar tînin. Di bin navê biratî û yekîtiya neteweyî de, dengê resen ê Êzdîtiyê tê tepisandin. Em li vê derê bi tûjî û eşkere wan sexte-welatperwer û neteweperestên nezan şermezar dikin ku keda sedsalan a ferman û berxwedanan ji nedîtî ve tênin. Ev nezaniya wan a sîstematîk, li goriya zanîna dîrokî ya civaka Êzdî, her weha mîna fermanên reş metirsîdar e. Ev "asîmîlasyona spî" rasterast nasnameya hundirîn armanc digire. Dema ku ev nivîskar li goriya dîtinên xwe yên şaş hîmên olî û civakî sererast dikin, ew di eslê xwe de nezaniya xwe ya teolojîk di rûyê cîhanê de diçînin û civatê ji koka wê ya ruhanî dûr dixin.
4. Pêdiviya Rêzgirtinê: Tu Hêz Nikare Bibe Dadwerê Baweriyê
Çawa ku ne karê tu kesî ye dînên din ji bo bawermendên wan "sererast" bike, bi heman awayî sererastkirina hişmendiya Êzdîtiyê jî ne maf û ne jî karê ti kesî ye. Çavkaniya herî mezin û pîroz a vê baweriyê daxuyaniyên Civata Ruhanî ya Êzdiyan, zaneyên qewlan (Qewlbêj) û rewşenbîrên Êzdî bixwe ne. Divê bi tundî were fêmkirin ku her civak xwedî hişmendî, zanîn û pênaseya xwe ya taybet e. Hewldana wan kesên ku bêyî kûrbûna di nav felsefeya Laleşê de, xwe dikin "mufetişên dînî", şermezariyeke mezin e li ser eniya rewşenbîriya Kurdî. Tu hêz, tu partî û tu saziyên nezan nikarin li ser navê xwediyên rasteqîn ên vê baweriyê vê rasteqîniyê û hîmên pîroz biguherînin.
________________________________________
Encam û Bangavazî
Heta ku rewşenbîrên Kurdên ne Êzdî destên xwe ji nav hîmên bawerî, teolojî, pergalên zewacê û nasnameya Êzdîtiyê nakişînin, her hewldana wan a "nasandinê" wekî projeyeke xurt a asîmîlasyonê û durûtiyê tê dîtin. Welatperweriya rasteqîn ne ew e ku tu Êzdîtiyê li goriya dilê xwe û li goriya dîtinên xwe yên nezanî biguherînî da ku bibe "Kurdistana ku tu di xeyala xwe ya asîmîlasyonê de ava dikî". Em bi vê gotarê wan helwestên paşverû û kor bi tundî şermezar dikin. Welatperweriya rasteqîn ew e ku tu rêzê li ciyawazî, serbixwetî û reseniya Êzdîtiyê bigirî û rê bidî ku rihanî û endamên civaka Êzdî bi xwe, dîrok, zanîn û baweriya xwe ya kûr ji cîhanê re bêyî tirs ragihînin.