Destpêk: Koka Ruhanî ya Qurbanê li Mezopotamyayê
Ji serdemên herî kevnar ên dîrokê de, li seranserê axa pîroz a Mezopotamya (di navbera ava çemê Dîcle û Feratê de û Rojhilata Navîn de û di nav şaristaniyên wekî Sumer, Babîl û Kenanê de), rîtûela qurbanîkirina heywanan her dem hîmê herî mezin ê têkiliya navbera erd û ezmanan bûye. Her çend dîroknas an lêkolînerên akademîk ji ber sînorên materyalîst ên zanistê tenê li guhertinên çandî û fîzîkî binihêrin jî, ji bo dilê bawermend û heqîqeta ruhanî ya kûr, ev zincîreke pîroz e ku rasterast bi vîna Xwedê, rênîşandana Tawisî Melek û ronahiya Şêşims ve girêdayî ye. Armanca vê rîtûelê ji destpêka mirovatiyê vir ve, anîna cîh a miraz, daxwaz û paqijkirina çi tiştê ku di dilê mirovan de haye bûye.
Mîrata Mîtra û Sembola Nûbûna Rojê
Di felsefeya kevnar a vê cografyayê de, dînê Mîtraîzmê girîngiyeke pir mezin dabû tîrêj, ronahî û nûbûna rojê. Di mîtolojî û baweriya Mîtra de, rîtûela "gakuştiyê" (serjêkirina gayê pîroz) ne çalakiyeke asayî ya serjêkirinê bû; ew di bingeha xwe de sembola afirandina gerdûnê, nûbûna jiyanê û derketina ruhanî ya giyanan bû. Di her serbirekê de, kozmos ji nû ve ava dibû û ronahiyê her dem serkeftina xwe ya li dijî tariyê nû dikir.
Ev bawerî û rê û resmên ku ji bo nûbûna rojê û pîroziya gerdûnê dihatin kirin, îro bi awayekî herî pak, cewherî û bêqutbûn di nav felsefeya ola Êzidîtiyê de dijîn û tên parastin.
Di Ola Êzidîtiyê de Sira Serbira Gayê Şêşims
Di ola Êzidîtiyê de, ev mîrata ruhanî ya kûr rasterast di rîtûela serbira gayê Şêşims (ne wekî ku şaş tê naskirin Şêx Sims, lê rasterast Şêşims ê Wezîr û cewherê ronahiyê) de xuya dike. Di dema cejna Cama ya li Lalişa Pîroz de, parastina vê rîtûelê berdewamiya felsefeya afirandinê ye.
Li gorî kozmologiya Êzidîtiyê, berî ku gerdûn ava bibe, her tişt di nav Durra pîroz de veşartî bû. Bi vîna Xwedê û bi tîrêjên Şêşims, ew Durr teqiya û jiyan jê peliqî. Îro, serbira gayê Şêşims weke sembola:
1. Teqîna Pîroz: Dubarebûn û bîranîna afirandina gerdûnê ji Durra spî.
2. Nûbûna Jiyanê: Bi her herikîna xwenê re, zindîbûna xwezayê, gerdûnê û ruhê mirovatiyê.
3. Îbadeta li Hember Ronahiyê: Rêzgirtina mûtlak a ji bo Şêşims ku wekî çavê Xwedê û wezîrê gerdûnê her rojê tîne têştê, dagerîne nîvroyê û "Manga Spî" (heyvê) bi rê dike daku hevsengiya ruhanî xira nebe.
Encam: Rasteqîniya ku Di Qewlan de Dijî
Gava ku em li Qewlên Şêx Şems ên pîroz guhdar dikin, em dibînin ku sîstema felsefeya Êzidîtiyê çiqas bi hişmendiyeke gerdûnî hatiye hûnandin:
"Roj hate nîvroye / Manga spî jê diçye / Şêşims yî bi misk yî bi moya"
Ev rêz nîşan didin ku rîtûela qurbanê di Êzidîtiyê de ne tenê tirs an peydakirina goşt e; ew rîtûeleke kosmîk e ku dilê bawermend rasterast pê ve girêdayî ye. Her çend zanîn û felsefeya akademîkaran ji ber nebûna belgeyên fîzîkî yên riziyayî nikaribin vê sira ruhanî bipêjin an bipejirînin jî, Qewlên pîroz û dilê parastî yê civaka Êzidî belgeya herî zindî û kevnar e.
Bila her kes bizanibe, rîtûela qurbanê ya ku ji bo Xwedê, Tawisî Melek û Şêşims tê dayîn, îro jî wekî mertalê herî pîroz ê parastina nasname, cewher û sira herî kevnar a di navbera ava çemê Dîcle û Feratê de li ser piyan e. Rola vê sira kevnar bûye Îda Qurbanê û bi van sir û keremetan gihîştiye efsaneya Îbrahîm Xelîl û qurbanîkirina lawê wî Îsmayîl.
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdî