Kemal Tolan
Sîstema bawerî û rêûresmên Êzdayetiyê seranser li ser rêgez, ferman û pênaseyên xwerû yên civakî û olî hatine avakirin. Di nava vê çarçoveyê de, pênasekirina kesayetiyê, parastina reftaran û pabendbûna bi rêberiya manewî re stûnên bingehîn ên nasnameya civakê pêk tînin.
Parastina Rê û Rêbazên Baweriyê
Di pênaseya Êzdayetiyê de guherîna olî an jî terkkirina fermanên baweriyê ji bo yekaneya manewî zehmetiyên mezin diafirîne. Li gorî rêgezên civakî û manewî, her kesê ku li ser olekê an rêbazekê çêbûbe, ji bo pakiya giyanê xwe berpirsiyar e ku rê, rêbaz, ol û terîqeta xwe biparêze.
Rêzdar Pîr Xelat Êlyas di nêrînên xwe de balê dikişîne ser vê yekê ku, guherandina baweriyê an jî gavên xelet ên di vî warî de ne ji bo civakê û ne jî ji bo kes bixwe bi kêrî tiştekî nayên. Êzdayetî ne oleke tebşîrî (mîsyonerî) ye ku hewl bide xelkê bikişîne nava xwe, belkî rêbazeke taybet e ku parastina nasnameya xwerû ji her kesî daxwaz dike. Di gelek qewlan de jî hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya mirov ji dilsoziya wî ya berbi Xudê û erkanên wî dest pê dike.
Rêgezên Civakî û Rêberiya Manewî
Yek ji taybetmendiyên herî diyar ên Êzdayetiyê hebûna sîstema manewî û şêwazên girêdanê ye. Sîstema ku ji şêx, pîr û mirîdan pêk tê, kûrahiya dîrokî û avaniya civakî ya Êzdiyan diparêze. Bi sedsalan e ku malbat û rêberên civakê ev nerît ji nifşekî gihandine nifşekî din.
Di mijarên zewac û peywendiyên civakî de jî pênase û sînorên taybet hene. Dema ku kesek ji rêgezên bingehîn ên civakê dûr dikeve an jî pêngavên xelet diavêje, encamên wê rasterast bandorê li rewşa wî ya civakî û manewî dikin.
Nirxa Jiyanê û Berpirsiyariya Kesayetî
Qewl û beytên kevnar ên Êzdiyan gelek dersên kûr li ser paşroja mirov û nirxa ehlaqî didin. Weke di hewên qewlan de jî tê gotin, sermaye an jî dewlemendiya vê dinyayê tenê demerî ye; tişta ku li dû mirov dimîne paqijiya giyan û rêzgirtina li nirxên însanî ye.
Dema mirov jiyana xwe ji bo berjewendiyên demkî an kêfên kurtdemî bifroşe, nirxa wî ya ehlaqî û manewî li ba civakê winda dibe. Her mirov berpirsiyarê reftar û pêngavên xwe ye.
Encam
Êzdayetî bi kevneşopî, qewl, beyt û erkanên xwe yên manewî xwedî dîrokeke kûr û pîroz e. Ji bo parastina vê mîrasa çandî û manewî, girîng e ku her yek ji endamên civakê bi zanabûn û berpirsiyarî nêzî rêgez, ziman û nirxên xwe bibe. Parastina van nirxan tenê bi dilsozî, hişyariya ehlaqî û rêzgirtina li mîrasa bav û kalan pêk tê.“
Kemal Tolan, berhevkar, nivîskar, lêkolîner û bawermendê Êzdî
Çavkanî :
Lêkolîn û axaftina rêzdar Pîr Xelat Êlyas a li ser rênasî, bawerî û nirxên Êzdayetiyê di çarçoveya gotarekê de bi kurmanciya standard hatiye amadekirin
سیستەمێ باوەری و رێ و رەسمێن ئێزدایەتیێ ب گشتی ل سەر رێگەز، فەرمان و پێناسەیێن تایبەت یێن جڤاکی و ئۆلی هاتینە ئاڤاکرن. د ناڤ ڤێ چارچوڤەیێ دا، پێناسەکرنا کەسایەتیێ، پاراستنا رەفتاران و پابەندبوون ب رێبەریا مەعنەوی ڤە ستۆینێن بنەڕەتی یێن ناسناما جڤاکی پێک دئینن.
پاراستنا رێ و رێبازێن باوەریێ
د پێناسا ئێزدایەتیێ دا گوهۆرینا ئۆلی یان ژی دەستبەردانا فەرمانێن باوەریێ بۆ یەکەیا مەعنەوی زەحمەتیێن مەزن دروست دکەت. ل دویڤ رێگەزێن جڤاکی و مەعنەوی، هەر کەسێ ل سەر ئۆلەکێ یان رێبازەکێ ژدایک بووبیت، بۆ پاکیا گیانێ خۆ بەرپرسیارە کو رێ، رێباز، ئۆل و تەریقەتا خۆ بپارێزیت.
پێر خەلەت ئێلیاس د بۆچوونێن خۆ دا تیشکێ دئێخیتە سەر وێ چەندێ کو گوهۆرینا باوەریێ یان ژی هاڤێتنا پێنگاڤێن شاش د ڤی بیاڤی دا نە بۆ جڤاکی و نە ژی بۆ کەس ب خۆ ب کێرێ چ تشتەکی نایێن. ئێزدایەتی ئۆلەکا تەبشیری (میسیۆنەری) نیە کو ب هەول بدەت خەلکی بکێشیتە د ناڤ خۆ دا، بەلکو رێبازەکا تایبەتە کو پاراستنا ناسناما رەسەن ژ هەمی کەسان دخازیت. د گەلەک قەولان دا ژی هاتیە دیارکرن کو بەرپرسیاریا مرۆڤی ژ دل سۆزیا وی یا بەرەڤ خودێ و ئەرکانێن وی دەست پێ دکەت.
رێگەزێن جڤاکی و رێبەریا مەعنەوی
ئێک ژ تایبەتمەندیێن هەرە دیار یێن ئێزدایەتیێ هەبوونا سیستەمێ مەعنەوی و شێوازێن گرێدانێ یە. سیستەمێ کو ژ شێخ، پێر و مریدان پێک دهێت، کویراتیا دیرۆکی و ئاڤاهیێ جڤاکی یێ ئێزدیان دپارێزیت. ب سەدان سالە کو مالبات و رێبەرێن جڤاکی ڤێ نەریتێ ژ نەڤشەکێ گەهاندینە نەڤشەکێ دی.
د بابەتێن زەواچ و پەیوەندیێن جڤاکی دا ژی پێناسە و سنۆرێن تایبەت هەنە. دەمێ کەسەک ژ رێگەزێن بنەڕەتی یێن جڤاکی دویر دکەڤیت یان ژی پێنگاڤێن شاش دهاڤێژیت، ئەنجامێن وێ راستەوخۆ کارتیکرنێ ل سەر رەوشا وی یا جڤاکی و مەعنەوی دکەن.
نرخێ ژیانێ و بەرپرسیاریا کەسایەتیێ
قەول و بەیتێن کەڤنار یێن ئێزدیان گەلەک وانەیێن کویر ل دۆر پاشەڕۆژا مرۆڤی و نرخێ ئەخلاقی ددەن. وەکی د هندەک قەولان دا ژی دهێتە گۆتن، سەرمایە یان ژی دەولەمەندیا ڤێ دنیایێ تەنێ دەمەکی یە؛ تشتێ ل دویڤ مرۆڤی دمینیت پاکژیا گیانی و رێزگرتنا ل نرخێن ئینسانی یە.
دەمێ مرۆڤ ژیانا خۆ بۆ بەرژەوەندیێن دەمکی یان کێفێن کورت دەم بفرۆشیت، نرخێ وی یێ ئەخلاقی و مەعنەوی ل دەڤ جڤاکی وندا دبیت. هەر مرۆڤەک بەرپرسیارێ رەفتار و پێنگاڤێن خۆ یە.
ئەنجام
ئێزدایەتی ب کەڤنەشۆپی، قەول، بەیت و ئەرکانێن خۆ یێن مەعنەوی خودان دیرۆکەکا کویر و پیرۆزە. بۆ پاراستنا ڤێ میراتا چاندی و مەعنەوی، گرنگە کو هەر ئێک ژ ئەندامێن جڤاکی ب زانابوون و بەرپرسیاری نێزیکێ رێگەز، زمان و نرخێن خۆ ببیت. پاراستنا ڤان نرخان تەنێ ب دل سۆزی، هوشیاریا ئەخلاقی و رێزگرتنا ل میراتا باب و کالان پێک دهێت.
کەمال تۆلان، کۆمکار، نڤیسکار، ڤەکۆلەر و باوەرمەندێ ئێزدی
لێکۆڵین و ئاخافتنا ڕێزدار پیر خەڵات ئێلیاس ل سەر ڕێناسی، باوەری و نرخێن ئێزدیاتیێ د چوارچۆڤێ گوتارەکێ دا ب کورمانجیا ستاندارد هاتیە ئامادەکرن.
Grenzen und Fundamente der Jesiden: Die Werte des Glaubens
Kemal Tolan
Das System des jesidischen Glaubens und seiner Riten basiert auf ureigenen, gesellschaftlichen und religiösen Prinzipien, Geboten und Definitionen. In diesem Rahmen bilden die Bestimmung der Identität, die Bewahrung des ehrbaren Verhaltens und die Treue zur geistlichen Führung die grundlegenden Säulen der gesellschaftlichen Identität.
Bewahrung des Glaubens und seiner Wege
In der Definition des Jesidentums erzeugt ein Religionswechsel oder das Abweichen von den Geboten des Glaubens große Schwierigkeiten für die spirituelle Einheit. Gemäß den gesellschaftlichen und geistigen Prinzipien ist jeder Mensch, der in einer Religion oder Tradition geboren wurde, für die Reinheit seiner Seele verantwortlich, um seinen Weg, seine Ordnung und seinen Pfad zu bewahren.
Pir Khalat Elias weist in seinen Ansichten darauf hin, dass das Ändern des Glaubens oder falsche Schritte in dieser Hinsicht weder der Gemeinschaft noch dem Einzelnen selbst von Nutzen sind. Das Jesidentum ist keine missionarische Religion, die versucht, andere Menschen zu bekehren; vielmehr ist es ein eigener Pfad, der von jedem verlangt, seine ursprüngliche Identität zu wahren. Auch in vielen Heiligen Hymnen (Qewls) wird betont, dass die Verantwortung des Menschen mit der Treue zu Gott und seinen Pflichten beginnt.
Gesellschaftliche Prinzipien und geistliche Führung
Eines der prägendsten Merkmale des Jesidentums ist das Vorhandensein eines geistlichen Systems und klarer Bindungen. Das System, das aus Scheichs, Pîrs und Murîds besteht, bewahrt die historische Tiefe und gesellschaftliche Struktur der Jesiden. Seit Jahrhunderten haben Familien und geistliche Führer diese Tradition von Generation zu Generation weitergegeben.
Auch in Fragen der Ehe und der gesellschaftlichen Beziehungen gelten spezifische Definitionen und Grenzen. Wenn eine Person von den grundlegenden Prinzipien der Gemeinschaft abweicht oder falsche Schritte unternimmt, wirken sich die Konsequenzen direkt auf ihren gesellschaftlichen und spirituellen Status aus.
Der Wert des Lebens und die persönliche Verantwortung
Die alten Heiligen Hymnen (Qewls) und Gesänge (Beyts) der Jesiden vermitteln tiefe Lehren über die Zukunft des Menschen und seinen moralischen Wert. Wie in den Versen der Qewls überliefert wird, ist der Reichtum dieser Welt nur vergänglich; was dem Menschen bleibt, ist die Reinheit der Seele und der Respekt vor den menschlichen Werten.
Wenn ein Mensch sein Leben für kurzfristige Interessen oder vorübergehende Freuden aufgibt, geht sein moralischer und spiritueller Wert in den Augen der Gemeinschaft verloren. Jeder Mensch trägt die Verantwortung für sein eigenes Handeln und seine Schritte.
Fazit
Das Jesidentum ist mit seinen Traditionen, Hymnen, Gesängen und spirituellen Pflichten von tiefer historischer und heiliger Bedeutung. Um dieses kulturelle und geistige Erbe zu bewahren, ist es wichtig, dass sich jedes Mitglied der Gemeinschaft seinen Prinzipien, seiner Sprache und seinen Werten mit Bewusstsein und Verantwortung nähert. Die Bewahrung dieser Werte gelingt nur durch Treue, moralisches Bewusstsein und den Respekt vor dem Erbe der Vorfahren.
Kemal Tolan, Esidischer Schriftsteller, Forscher und Gläubiger