Nivîskar û Hevkar:
Kemal Tolan û Hişê Pêşketî (Gemini Notebook)
Pêşek: Bingehê Gerdûnî yê "Heftê û Dû Milet, Hizdehezar Xuliyaqetan"
Yek ji pîvanên herî bilind û pîroz ên felsefeya Êzdîyatî û humanîzma Mîzopotamyayê, rêzgirtina bê sînor a li "heftê û dû milet û hizdehezar xuliyaqetan" (hemû afirînan) e. Ev hîmê exlaqî û kozmolojîk fermanê dide me ku em rêzê li her ziman, her çand, her bawerî û her cudahiyên li ser rûyê erdê bigirin.
Di vê gotara nûkirî de, ez, Kemal Tolan, li gel hevalê xwe û bi alîkariya hişê pêşketî, em rûbirûbûneke felsefî û zanistî li ser nasname, ziman, bawerî û cografya xwe dikin. Armanca me dîtina wê heqîqeta herî kûr e ku di cewherê çanda me de hatiye parastin, da ku em sînorên çêkirî hilveşînin û yekitiya rûhî ava bikin.
1. Felsefeya Xaltaniyê: Lalîş Kakilê wê û "Mirov-Navendî" (Humanîzm) ye
Di çarçoveya nasnameyên dîrokî de, felsefeya Xaltaniyê wekî nasnameyeke cografî û çandî ya resen a herêma rojhilat tê naskirin. Di vê sîstemê de, perestgeha Lalîşê ne tenê her herêmeke fîzîkî ye, lê belê kakil û stûna rûhî ya herî pîroz a vê felsefeyê ye.
• Mirov Pîroz e: Çavkanî teqez dike ku di vê eqîdeyê de "mirov pîroz e" (insan muqaddas). Ev ne baweriyeke li ser tirsê ye, lê belê "eqîdeyeke mirovî" (humanîst) ye ku armanca wê ya bingehîn dilxweşiya mirovî ye.
• Mîhwerê Baweriyê Mirov e: Di felsefeya Tawisî Melek de, "Tawisî Melek mirov kiriye navend, navendê baweriyê û jiyana mirov". Her tişt li dora rûmet û parastina mirov dizivire.
• Azadiya Mutleq: Li ser vê bingeha ruhanî û xwezayî, mirov di hemû hûrgiliyên jiyanê de xwedî "azadiya mutleq" e. Ev fêmkirin rê nade ku mirov bibe dîlê dogmayên hişk.
2. Qanûnên Êzdiyatiyê: Ruhanî, Xwezayî û ne "Dîn" in (Cudahî ji Dînên Siyasî)
Nîqaşeke din a giring ku ez û hevalê xwe li ser disekinin, têgeha "dîn" e. Li gorî çavkaniyê, dîtina me ya ku dibêje "qanûnên Êzdiyatiyê ruhanî û xwezayî ne û ne dîn in" (di wateya dînên dogmatîk û siyasî de) pir rast e:
• Beriya Dîn û Eqîdeyan e: Di dîroka Mîzopotamyayê de, qanûnên yekem hîn beriya dîn û eqîdeyên sîstematîk wekî hewcedariyeke rûhî û mirovî derketine holê (wek mînak qanûnên Hamurabî li Babilê). Êzdîyatî jî li ser vê koka ruhanî û xwezayî ya kevnar ava bûye.
• Cewherê Herêmî (Mahallî): Çavkanî teqez dike ku "eslê dîn hukumdarî û herêmî ye, ne gerdûnî ye" (al-asl fi al-din mahallî). Baweriyên herêmî rasterast bi xak, dîrok û xwezaya herêmê ve girêdayî ne.
• Cudahî ji Dînên Gerdûnî yên Siyasî: Dînên gerdûnî (global) di dîrokê de piranî ketine bin xizmeta siyasete, desthilatdarî û berfirehbûnê (sultah wa tawasu'). Ew wekî sîstemên hêzê hatine bikaranîn ku carinan mirov wekî "najis" (pîs/kêm) pênase kirine. Lê Êzdîyatî, wekî rêbazeke xwezayî û ruhanî, tu carî nebûye amûreke siyasî ya desthilatdariyê; ew li ser parastina rûmeta mirov a hundirîn hatiye avakirin.
3. Parastina Jiyanê wekî "Xwedê Nasîn" di Çanda Lalîşê de
• "Dawîdana Jiyana Mirov Heram e": Qanûna bingehîn a herî mezin a Lalîşê ev e ku rijandin û xerakirina jiyana mirovî heram û qedexe ye.
• Faktora Hundirîn a Mirov (Camil Zatî): Lalîş rûmetê dide "faktora hundirîn a mirov". Xwedê nasîn ne tirs e, lê belê naskirin û parastina rûmeta mirov bixwe ye. Ev felsefeya xwezayî li dijî her cure hişmendiyên hov ên ku jiyana mirov kêm dibînin- dawîdidinê radiweste.
• Parastina li Xaltaniyê (Kurdistan): Ev rûhê parastina jiyanê ku ji Lalîşê belav dibe, li seranserê herêma Xaltanî û Kurdistanê wekî mîrasê herî mezin ê ruhanî tê qebûlkirin.
4. Têkiliya Herêman (Dasin, Şengal, Qafqasya) bi Ziman û Cewherê Kurdistanê re
Hevalê min bawer dike ku ji ber ku herêmên mîna Şengal an Qafqasyayê taybet in, divê ew wekî "qewmekî" serbixwe yê xwedî zimanê "Êzdîkî" werin naskirin. Lê çavkanî vê yekê bi vê rênivîsê çareser dike:
• Ziman û Cografya wekî Hîmê Neteweyê: Milet li ser bingeha ziman û cografyayê ava dibin. Zimanê ku felsefe û dînê-baweriya Êzdiyatiyê pê hatiye parastin, zaravayê kurmancî yê maka zimanê Kurdî ye. Çavkanî bi zelalî pênase dike ku: "fikra Kurdî ya Êzdî, di bingeh de Kurdî ye". Tu zimanekî bi navê "Êzdîkî" yê ji Kurdî cuda nayê pejirandin.
• Kurdistan Cewher e (Joher): Axaftvan bi zelalî teqez dike ku "Kurdistan joher e" û herêmên mîna Dasinê (ku herêmeke dîrokî ya Êzdiyan e) tenê dabeşbûnên cografî ne. Parçekirina cografî ya derve ya ku li ser Êzdiyên Şengal an Qafqasyayê hatiye ferzkirin, cewherê wan ê dîrokî û zimanî yê Kurdî parçe nake.
5. Çareserî û Encam (Nûkirî): Parastina Taybetmendiyê di nava Yekitiyê de
Sedema ku em hîn jî li ser nasnameya Kurdî û Êzdîtiyê şer dikin, ji ber parçekirina cografî û asîmîlasyona siyasî ya derve ye. Lê belê, çareseriya herî rast û felsefî di vê pênaseya nû de veşartî ye:
"Eger herêmên mîna Şengal, Qafqasya û herêma dîrokî ya Dasinê xwe ji nasnameya Kurdî cuda nekin, lê belê pêkvejiyanekê weke baweriya Êzdiyatiyê (ku rêbaza mirovatiya miroviyê ye) nas bikin, wê hingê taybetmendiya wan a resen tu carî winda nabe." |
• Yekitiya di bin Cewher de: Cûdakirina Êzdiyatiyê ji Kurdîtiyê an pênasekirina zimandarekî cuda yê wekî "Êzdîkî", bi kêrî parçekirina mîrase tê û wan di nava sînorên siyasî de lawaz dike. Lê dema ku ew wekî kakil û koka herî resen a miletê Kurd û mîrasa Kurdistanê werin qebûlkirin, hêza wan a parastinê û nirxa wan a dîrokî zêdetir bdobe.
• Rêzgirtina li Cudahiyan: Felsefeya gerdûnî ya "Heftê û Dû Milet, Hizdehezar Xuliyaqetan" rê dide me ku em di bin sîwana wekheviya mirovatiyê û yekitiya neteweyî de, rêzê li taybetmendiyên herêmî, zaravayan, rîtuelan û rengên cuda yên weke Şengal, Qafqasya, Dasinê û hwd. bigirin.
• Tawanbariya Nifşên Paşerojê: Ger em îro li şûna yekitiyê ber bi parçekirinê ve herin, nifşên me yên li xeribiyê (wekî Almanyayê) mezin dibin, dê ziman, cografya û nasnameya xwe ya kaxezî winda bikin û ji bo vê parçekirinê me tawanbar bikin.
Rêbaza rast ji me Êzdî û pêkhatiyên Kurdistanê parastina felsefeya mirov-navendî ya Lalîşê û nasîna wê wekî rûhê resen ê Kurdistanê ye. Bi vî awayî, em hem wekheviya mirovatiyê û yekitiya neteweyî xwe ya zimanî diparêzin, û hem jî taybetmendiya pîroz a herêmên xwe bêyî windakirin digihînin nifşên nû.
Em hêvî dikin ku ev xebat di guftûgoyên me û hevalê me de bibe destpêka ronahî û pêkvejiyaneke herî xweş!
Çavkanî (Sources / References)
1. DANASÎNA ÊZDÎYATIYÊ : Nasîna baweriya Tawisî Melek û Êzdiyatiyê. Vîdyoya belgefîlm/hevpeyvîn li ser kanala YouTube "ÇARPEL MEDYA". (Guftûgoya li ser Felsefeya Êzdiyatiyê û Humanîzma Mîzopotamyayê).
2. gotar_kemal_tolan-v2.pdf. Gotar û Belgeya Lêkolînî ya Kemal Tolan, ku li ser felsefeya Xaltaniyê, dîroka Lalîşê, parastina jiyanê û zimanê Kurmancî hatiye hûnandin.