Di van salên dawî de gelek caran tê gotin ku Êzdiyatî xwe li gorî demê neguhastiye û pêdiviya wê bi reforman heye. Lê dema ku em bi çavekî lêkolînerane li dîroka civaka Êzdî binêrin, em dibînin ku gelek guhertin di nav jiyana civakî de qewimîne.
Di nav Êzdiyan de gotineke kevn heye:
"Dem bi demê re, her dem bi Xwedê re."
Ev gotin nîşan dide ku şert û mercên jiyanê dikarin biguherin, lê bingehên bawerî û nirxên ruhanî dimînin.
Ez ji sala 1975-an ve di nav civaka Êzdiyan a li diyasporayê de dijîm. Di van salan de min gelek guhertin bi çavê xwe dîtine. Hinek tiştên ku berê wekî qedexe an nebaş dihate dîtin, îro bûne beşek ji jiyana rojane. Di belgeya**"Hinek kevneşopên ku do qedexebûn, lê îro na"** de gelek mînakên vê rastiyê hatine tomarkirin.
Mînakî, berê gelek kes ji xwarina hin xwarinan dûr diman an jî ew wekî qedexe dihate dîtin, lê îro piraniya wan qedexeyan nayên sepandin. Her wiha, cil û berg, şêwazê por û rû, çûna meyxaneyan, têkiliya civakî bi gelên din re û gelek adetên din jî di nav demê de guherîne.
Lê guhertin tenê li van aliyan nesekiniye. Berê di gelek gundan de keçan kêm derfet didîtin ku xwendina bilind bikin. Îro bi sedan keç û xortên Êzdî li zanîngehên Ewropayê, Amerîkayê û deverên din dixwînin, bûne doktor, mamoste, endazyar, zanyar û hunermend.
Mînakeke din jî rola jinan e. Berê jin di gelek warên civakî de kêm xuya dibûn. Îro gelek jinên Êzdî di komelgehan, saziyên çandî, navendên akademîk û medyayê de cihê girîng hene û beşdarî biryardana civakê dibin.
Her wiha, teknolojî û medya gelek alîkarî kiriye ku dîrok, çand û Êzdiyatî biparêzin. Berê zanîn bi devkî derbas dibû. Îro bi saya pirtûk, kovar, malper û torên civakî, zanîn bi lez li cîhanê belav dibe.
Ev hemû mînak nîşan didin ku civaka Êzdî di nav demê de bê hereket nemaye. Berevajî wê, ew li gorî şert û mercên nû gelek guhertinan qebûl kiriye. Lê tevî van hemû guhertinan, bingehên ruhanî yên Êzdiyatî nehatiye guhertin. Rêzgirtina ji Xwedê, Tawisî Melek, Lalîş û nirxên exlaqî hîn jî wek berê dimînin.
Berhem, pirtûk û lêkolînên ku di van salan de ji aliyê nivîskar û lêkolînerên Êzdî ve hatine nivîsandin jî nîşan didin ku civaka Êzdî bi zanîn û hişmendiya xwe mîrasa xwe diparêze. Di nav van de gelek berhemên li ser Êzdiyatî, dîrok û çanda Êzdiyan hatine nivîsandin û çapkirin.
Ji ber vê yekê, rastiya dîrokî ev e ku civaka Êzdî bi demê re meşiyaye, lê bi Xwedê re maye.
Peyama Bingehîn
Dîroka civaka Êzdî nîşan dide ku gelek şêweyên jiyanê li gorî şert û mercên demê guhertine. Lê rêzgirtina ji Xwedê, Tawisî Melek û nirxên exlaqî yên Êzdiyatî her dem hatine parastin. Ev bingehên ruhanî û exlaqî bi demê re nayên guhartin, û tu hêz nikare wan ji cewher û eslê xwe dûr bixe.
Kemal Tolan
Nivîskar û Lêkolînerê Dîrok û Çanda Êzdiyan