Pêşgotin: Ev gotar hûrgulî û kûrbûna dîrokî, çandî û berxwedana gelê Êzdî li ser bingeha helbesta min ku min ji hestên xwe bi navê "Sirra Cangoriyên Êzdîxanê û bi Taybetî Şengalê" hunandiye, pêşkêşî xwêneran dikim…
1. Birînên Kûr ên li ser Sîngê Çiyayên Êzdîxanê
Li gorî zanîna min û nirxandina min a dîrokî, dema mirov li rewşa civaka me binêre, dibîne ku hêzên zalim her dem hewl dane civakekê bi tevahî ji holê rabikin ku ti sînorên wê yên erdnîgarî yên naskirî tune ne, ti paytexta wê ya yekane tune ye ku bête fethkirin û ti kontrola pasaportê tune ye ku bête destserkirin. Bi hezarên salan e împaratorî û alîgirên tundrew hewl dane ku gelê Êzdî ji holê rabikin; ev hewldan di dîrokê de bi 74 fermanên qirkirinê encam dane.
Min vê dîroka tejî êş û berxwedan, di vê helbesta xwe de bi van rêzan tînime ser ziman:
Êzdiyên hêja, em dizanin li ser sîngê Çiyayên Êzdîxanê,
Gelek birînên kûr hene, nayêne dermankirin bi tu halê.
Ew xwîna cangoriyan a li ser her kevirî û rûmeta me ye,
Ev li hêviya xebat, banga şiyarbûn û serkevtina me ne.
Di dîtina min de, tunebûna dewletek fîzîkî civaka me li hember tundiya rasterast qels dike, lê di heman demê de mîmariya saxbûna me bi tevahî diguherîne. Ez bawer dikim ku mirov nikare tenê pirtûkxaneyekê bişewitîne an avahiyekê bombe bike da ku vê çandê ji holê rabike, ji ber ku ew çand ne di avahiyan de, lê di nav gel û bîra me ya kolektîf de dijî.
2. Ji Qîrînên Tekane Ber bi Yek Dengî ve
Li gorî lêkolîn û zanîna min di serdema Osmanî de, statuya hiqûqî ya parastinê tenê ji bo Gelên Pirtûkê dihat dayîn. Lê Êzdî ji ber ku xwedan pirtûkek pîroz a nivîskî di wateya kevneşopî de nebûn, ji vê parastinê hatin bêparhiştin. Li gorî dîtina min, zilma herî mezin û dilşewat ji şaşfêmkirina kûr a teolojiya Êzdiyan hat: Dema ku derdorên derve çavketiya xwe ya olî li ser baweriya me sepandin, wan navbeynkarê qenc bi xeletî berhev kirin û bi sedsalan ev yek wekî hincet ji bo qirkirina çandî bikar anîn.
Tundiya sedsalan tenê serdemên xemgîniyê yên îzolekirî neafirandin; wê trawmayeke çandî ya berhevkirî dirust kir. Ez di helbesta xwe de ji bo dermankirina vê trawmayê balê dikişînim ser giringiya dengê hevpar:
Gelî xuşk û birayên min ên dildar û bi rûmet,
Bi hewildan û qîrînên tekane birînên me derman nabin.
Heta em li nav avahiyan û xerîbiyê de nebin yek deng,
Wê ev şerê giran û dengê tirsê her li ser sîngê me bimîne.
3. Sirra Baweriya Pîroz û Berxwedana Şengalê
Di Tebaxa 2014'an de (Fermana 74'an), dema ku hovên DAIŞ'ê herêma Şengalê dagir kir, armanc tunekirina giştî ya civaka me bû. Tundiya zayendî û revandina zarokan taktîkên rasterast bûn da ku mîmariya malbatê û zincîra veguhestina çandî bişkînin.
Lê li gorî nêrîn û çavdêriya min, berevajî wê wêneyê ku di çapemeniya cîhanî de hat nîşandan—ku Êzdî tenê wekî qurbanîyên pasîf nîşan didan—li ser çiyê berxwedanekî dîrokî ya çekdarî û sivîl hat organîzekirin. Ez bawer dikim ku pêşiyên me sirra baweriya xwe nedan destên celadan:
Pêşiyên me jî serê xwe dan, lê sirra baweriya pîroz,
Nedane destên zilmkar û hovên DAIŞê.
Eger em hewldanên bi tenê li nav malan û ser kolanan bigerînin,
Em ê nikaribin bi destê xwe tola bavpîr û cangoriyan hilînin!
4. Mîmariya Çanda Devkî: Toreke Mirovî ya Nemir
Li gorî zanîn û tecrûbeya min a di arşîv û belgekirina dîrokê de, çanda me ya Êzdiyan li ser bingeha veguhestina devkî ava bûye. Ilim, Qewl, Dua, çîrok û ferman ji nifşekî derbasî nifşekî din dibin. Ez vê bê-pirtûkiyê di bingehê de wekî mekanîzmaya herî xurt a parastinê dibînim:
• Tora Belavbûyî: Li gorî dîtina min, ji bo ku çand bête tunekirin, divê êrîşkar her mirovê di civakê de tune bike. Dema civakek xwe nade ser pirtûkek fîzîkî, her kesê ku duayekê an stranekê di bîra xwe de digire, dibe parçeyek ji ewlehiya toreke nemir.
• Bîra Kolektîf: Ez bawer dikim dubarekirina çîrok û duayan tenê rêûresm nîne, ew parastina daneyên dîrokî ye.
• Xebata Edebî û Arşîvê: Wekî lêkolîner û nivîskar, xebatên ku em ji bo tomarxistina van berhem û helbestan dikin, piştgiriyeke strukturî û domdar didin vê tora devkî û rê li ber windabûna bîranînê digirin.
5. Yeketiya Dilan: Yekane Riya Rizgariyê
Îro, gelek Êzdî di kampên koçberan de ne an jî di dîasporayê de belav bûne. Li gorî nirxandina min, sînorên erdnîgarî û zextên siyasî yên herêmî xetereya parçekirina hundirîn çêdikin. Ez di rêzên dawî yên helbesta xwe de banga sereke û çareseriya bingehîn diyar dikim:
Êzdîxan û Şengal ne qada lîstika hêzên mezin e,
Parastina herî mezin, yekitiya dilê me bixwe ye.
Rakin çirayên xîreta Êzdî, dermanê fermanan di destê me de ye:
Yekbûn ji me re ferz e, riya rizgariyê tenê ev e!
Baweriya min ev e ku "Yeketiya Dilan" ne tenê hestek xweş a helbestvanî ye; ew stratejiya herî praktîkî û yekane ye ji bo berdewamiya hebûna civaka me.
6. Encam
Di encamê de, ez vê gotarê û helbesta xwe wekî amûreke zindî ya berxwedana çandî dibînim. Di dîtina min de, ev xebat nîşan dide ku êş û trawma tenê nîşaneya xemgîniyê nînin; dema ku bi zanebûn, bîranîn û dengê hevpar werin honandin, dibin stratejiyeke xurt a saxbûnê.
Ez bawer dikim ku ji bo bidestxistina dadperweriyê, ji nû ve avakirina Şengalê û parastina nasnameyê li hember asîmilasyonê, dengekî yekgirtî pêwîst e. Heke 74 fermanan nedikarîn gelê ku gerdûna xwe di peyv û bîranînên xwe de hildigire tune bikin, li gorî min kela herî nayê fethkirin a Êzdîxanê ne çiyayekî fîzîkî ye, lê bi tenê çalakiya hevpar a bîranîn û Yeketiya Dilan e.
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdî