Li ser rewşa Rojavayê Kurdistanê û pêvajoya alîkariya Êzdiyên li Bakurê Kurdistanê dibêjim, bextê dagirkeran tûne !
Mînakeke dîrokî :
Teslîmkirina Serokekek Êzdî li Herêma Diyarbekirê (1837): Wateya Belgeya HAT 22340-F û Konteksta Dîrokî ya Êzdiyan li Bakurê Mezopotamyayê
Pêşgotin
Belgeya Hatt-ı Hümayun nr. 22340-F, roja 21 Gulan 1837, yek ji çavkaniyên Osmanî yên herî girîng e ku li ser têkiliyên dewletê Osmanî bi komên Êzdî yên li herêma Diyarbekirê ronahî didin. Ev belge di demekê de hatiye nivîsandin ku Dewletê Osmanî hewl dida rêxistinên herêmî bi awayekî nû ava bike, aşîretan bin kontrol bixe, û ewlehiya rêyê biparêze. Di vê çarçoveyê de, tê gotin ku serokekek Êzdî li navçeyekî girêdayî Diyarbekirê bi xwe teslîm bûye û rewşa aşîretê ji hêla Mehmed Paşa ve hatiye raporkirin.
Beşa 1: Wateya Belgeyê
Li gorî şiroveyên akademîk yên belgeya HAT 22340-F, mijara sereke ev e: Mehmed Paşa rapor dide ku serokekek Êzdî, ku di navbera Diyarbekir–Mêrdîn–Siverekê de dijî, hatîye teslîm kirin. Belge di çarçoveya ewlehiya herêmî hatiye nivîsandin, ne di çarçoveya şerê dînî. Tê gotin ku ew serokê Êzdî bi awayekî aram hatîye pêşkeş kirin, û paşa daxwaz dike ku rewşa aşîretê were binçavkirin. Belge îma dike ku komên Êzdî li Diyarbekirê bi komên Kurdên din re têkiliyên civakî û aşîretî hebûn. Navê serokê Êzdî di belgeyê de nayê nivîsandin, ku ev ji xasiyeta belgeyên HAT e..
Min ji nav zargotina Êzdiyên li herêma Amedê diman û hinek belgeyên din ê ferî de jî diyar dibe , ev mijara “Serokekek Êzdî li Herêma Diyarbekirê (1837) û komên Êzdî li Diyarbekirê tev berhevkirine , lê mixabin hîna weke pirtûkekê ne hatine pêşkêş kirin.
Beşa 2: Konteksta Dîrokî
Di sedsala 19an de, herêma Diyarbekirê ji bo komên Êzdî herêmekî nû ne bû. Çavkaniyên Osmanî, Fransî û misyonerî nîşan dikin ku Êzdiyan li Lice, Hazro, Çermik, Siverek, Mêrdîn, Midyat, Kerboran (Dargeçît) û hinek gundên nêzîk dijiyan. Hinek aşîretên Êzdî yên li bakurê Mezopotamyayê bi navên Hesinî, Domanî, Mîran, Şêxanî têne îma kirin. Dewletê Osmanî wan bi awayekî aşîretî–siyasî têgihiştî, ne bi awayekî dînî. Teslîmkirina serokekek Êzdî di belgeya 1837 de, nîşan dide ku wan koman hê jî xwedî serokatiya xwe bûn û bi dewletê re têkiliyên negirêdayî hebûn.
Beşa 3: Wateya Belgeyê di Çarçoveya Rêxistinê de
Belgeya 1837 di demekê de tê nivîsandin ku Dewletê Osmanî hewl dida bac û rêsman li ser aşîretan rêxistin, leşkerê nû ava bike, ewlehiya rêyê biparêze, û têkiliyên aşîretan bi rêya diplomasi kontrol bike. Teslîmkirina serokekek Êzdî di vê çarçoveyê de tê dîtin wekî pêşveçûnekî siyasî, ne wekî şerê dînî.
Beşa 4: Nexşeya Dîrokî–Geografîk (Nivîsî)
1. Bakurê Diyarbekirê: Lice – gundên Êzdî yên di navbera Lice–Hazro de; Hazro – herêmekî ku di çavkaniyên Osmanî de pir caran bi navê “aşîretên Êzdî” tê hatin; Kulp – komên kêmtir, girêdayî aşîreta Hesinî.
2. Rojavayê Diyarbekirê: Çermik – herêmekî ku Êzdiyan di nav aşîretên kurdî de dijiyan; Siverek – çavkaniyên Fransî nîşan dikin ku hinek komên Êzdî li navçeyên nêzîk hebûn.
3. Başûrê Diyarbekirê: Mêrdîn – herêmekî girîng ji bo Êzdiyan; Midyat – hinek gundên Êzdî li derdorê Midyatê; Kerboran (Dargeçît) – herêmekî ku di çavkaniyên Osmanî de bi navê “Êzdîyan” tê hatin.
4. Rojhilata Diyarbekirê: Batman–Beşîrî – komên Êzdî yên girêdayî aşîreta Mîran.
Beşa 5: Encam
Belgeya HAT 22340-F ji bo dîroka Êzdiyan di bakurê Mezopotamyayê de çavkaniyeke girîng e. Wateya belgeyê nîşan dide ku komên Êzdî li Diyarbekirê ne tenê hebûn, lê herwiha xwedî serokatî, rêxistin û têkiliyên siyasî bûn. Teslîmkirina serokekek Êzdî di sala 1837 de, di çarçoveya siyaseta Osmanî ya herêmî de tê dîtin, ne wekî şerê dînî.
Min ev gotara bi alîkariya Copilot — hişê pêşketî ya Microsoft — ku di çarçoveya rêxistinê û paqijkirina nivîsa akademîk de kiriye tomarkiriye.
Çavkaniyên Fermî:
- BOA, Hatt-ı Hümayun, nr. 22340-F (21 Gulan 1837).
- Çavkaniyên akademîk yên li ser dîroka Êzdiyan li Diyarbekirê.
Têbinî : Kesên ku agahiyan ji vir derxîne , parvebike û çavkaniyê diyar neke , Xwedê mafê me ji wan re nehêle! Kemal Tolan