Analîz û Metna Kilama Dewrêşê Evdî
Ji bo Ronîkirina Cewherê Berxwedan, Rûmet û Miletheziya Civaka Êzdî di Wêjeya Devkî de
Lêkolîn û Nirxandin: Kemal Tolan
Xwediyê Arşîv û Bîranînê: Kemal Tolan (Kaseta Dengbêj Hesenê Gulê - Qeyda Sala 1973'an)
Mijar: Nirxandina Dîrokî û Kulturî ya Şerê Dewrêşê Evdî li ser Bingeha Kaseta Arşîva Kemal Tolan û Qeyda Dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê (Şirmûşî)
1. Pêşek: Têgeha Şerê Dewrêş û Çareserkirina Rastiya Bûyerê
Di nava çand, tarîx û wêjeya devkî ya Kurdî de, destana Dewrêşê Evdî xwedî cihekî pir bilind û bêhempa ye. Çawa ku di nava raya giştî û gelek lêkolînan de jî tê nîqaşkirin, pirsa sereke ev e: Gelo şerê Dewrêşê Evdî tenê ji bo evîna keçekê (Edûlê) bûye, an di kûrayiya xwe de serhildan û berxwedaneke mezin a rûmet û miletheziyê ye?
Li gorî nêrîn, zanîn û baweriya min, sedem û kûrayiya vê bûyerê gelekî ji çarçoveya evîneke hisî û ferdî mezintir e. Li gorî dîtina min, sedemê sereke yê vê bûyerê bêtifaqiya serok eşîrên Kurdan bi giştî, û bi taybetî jî helwesta Zor Temîr Paşa û derdorê wî bû ku xwestine di vê bûyerê de civaka Êzdî kêmniqadî (wekî Êzdî) bidine xuyakirin û wan kêm bixwînin.
Zor Temîr Paşa û derdorê wî baş bi Êzdiyatiyê û rêgezên civakê dizanibûn; wan dizanibû ku eşîr û malbata Dewrêş li dijî vê evînê bûn. Ne ji ber ku Dewrêş ne mêrxas bû, belkî ji ber ku di pergala wê serdemê de Êzdiyekî nedikarî bi hêsanî keça mîrekî misilman a wekî Edûlê bixwaze, û ev yek ji bo wan wekî gef û aloziyeke civakî hatibû dîtin. Lê gava xetereya talan û êrîşa dijminan çêbû, Zor Temîr Paşa fîncana qehwê danî holê û civaka Êzdî xiste nava ezmûneke giran.
Bi zêdehiya zanîna min, ev bûyera serhildan û lehengiya Dewrêş ji xêncî dengbêjên ku kevneşopiya civaka me parastine, di dokûment û delîlên fermî yên Osmaniyan de nehatine nivîsandin. Ji ber vê yekê, jêder û arşîva me ya herî zindî û rastîn gotin û kilamên dengbêjên me ne. Weke ku dengbêjên me dane xuyakirin û ez jî bawer dikim; Dewrêşê Evdî ji bo ku nîşan bide Êzdî jî xwedî merdî, rûmet û mêrxasiyê ne, û di roja teng de xwedî li xak û biratiya xwe derdikevin, berê xwe da vî şerê giran û teqez ê mirinê.
2. Bîranîna Kemal Tolan a Sala 1973'an û Dîtina Dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê
Bîranîna Kemal Tolan (Sala 1973'an - Gundê Xirbêbelek):
"Hingê min li dibistana 'liseya' Wêranşarê dixwand, gava ez û hevalê xwe Davut Gören, di dawiya heftiyeke sala 1973 de ji Wêranşarê çûne gundê Xirbêbelek mala wan. Rahmetiyê bavê Dawid, Bişarê Mîro —yê ku hingê di nav Êzdiyên li herêma Wêranşarê diman de gelekî maldar û navdar bû— gote min û kurê xwe Dawid: 'De hûn herdok li vê cîba me (ya Landewert) siwar bin, herine bajarê Serê Kaniyê û bêjine dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê, bila ew ji bo çend rojan bi we re bêye mêvaniya me.'
Min û hevalê xwe Dawid çû dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê (Hesoyê Gulê)*1 —yê ku hingê di herêma bajarê Wêranşar, Qiziltepe û heta Serê Kaniyê (Ceylanpınar) de gelekî nav û dengî hebû— anî gundê Xirbêbelek. Min wê rojê êvarê dît ku oda mêvanan a mala apê Bişarê rahmetiyê Mîro, ji her şevan bêtir mêvan û gundî hatine şewbêrkê.
Di oda mêvanan de cîhê rûniştinê bi dest gelek kesan neket û ew li derve li ber penceran rûniştin. Apê Dawid Çaçan û qehwaçiyê odê Ahmedê Ereb qehwa ku li ser agirê komira di manqalê de kalindibûn, dûre ew qahwaya gelekî tahl bû, bi qasî hinge xwîna çivîkekê berdane binê fîncanê û yek bi yek li me beşdarên dîwana dengbêj Hesoyê Gulê gerandin. Dûre bav û apên Dawid ji dengbêj Hesoyê Gulê Hoynarê xwastin ku ew kilama Dewrêşê Evdî di vê dîwanê de bisitirê. Gava dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê ev kilama Dewrêşê Evdî, evîndara wî Edûlê, bûyer, qehremanî, kul û kederên egît, fêriz û lehengên vê 'destanê' bi zaravê deng, hunera tembûr û hestên xwe digot..."
3. Nivîsa Temamî ya Qeyda Dengbêj (Hesenê Gulê - Şirmûşî / Arşîva Kemal Tolan - 1973)
Ji bo ku pîvan û kûrayiya van gotinan di kûrayiya wateya xwe de bên dîtin, jêrê temamiya metna nivîskî ya qeyda audio ya ji kaseta arşîva Kemal Tolan (sala 1973) a dengbêj Hesenê Gulê (Hoynarê / Şirmûşî) hatiye amadekirin:
Lê lê bira...
Hesenê Gulê, Şirmûşiyê, Pernavî...
Aşê ku bo Şirmûşiyê... Pernavî...
Lê lê bira, mi dî dîwana gundê Efilana, Şirmûşiya gundê Hemberyana...
Brahîm gundê me xerab e, nameyê derxistin li ber dergehê pênç bajaran...
Lê lê bira, îro berxê dilê min radibe ji ber lobiya kincên leşkeran...
Sed hezar goçerê Eşîra Milan ketine meclisa Zor Temîr Paşa...
Lê lê bira, îro ketiye meclisa Zor Temîr Paşa, pênc sed fîncanê qehwê tînin datînin ber destê zêdeya mêran...
Zor Temîr Paşa bang dike, dibêje:
"Kî heye ji nava vê meclisê, vexwe vê fîncana qehwê, berê xwe bide vî şerê giran... Şerê Eşîra Şemir, Ereb û Tirkan..."
Dewrêşê Evdî radibe ji nava meclisê, dibêje:
"Ez ê vexwim vê fîncana qehwê! Ez ê berê xwe bidim şerê Eşîra Şemir û tifaqên wan... Ji bo ku rûmeta welatê me û xaka Ebra Milan nekeve erdê!"
Lê lê bira... Dewrêş bang dike li bavê xwe Evdiyê Şerqî, dibêje:
"Bavê mino! Ez narim paş, ez paşve venagerim ji vî şerî...
Nîşana mêrxasî û rûmeta gelê min ê li pey min bimîne. Ez ê nîşan bidim ku Êzdî di roja teng de bira û xwedî xak in, natirsin ji mirinê û naçin ber zilma dijminan..."
Lê lê bira, Dewrêş siwar dibe li Hesên Sefrawî, berê xwe dide nava sed hezar siwarê dijmin...
Pişta wî li çiyayê Şengalê û bi ruhê berxwedanê êrîş dike ser refên dijmin...
Lê lê bira, dîwana Zor Temîr Paşa disewite, meclis disewite...
Dewrêş bi tenê û bi du-sê hevalên xwe ve li ber xwe dide di nav deryaya siwarên dijmin de...
Gotinên wî yên dawiyê di dilê hemû lehengan de dimînin.
Bavê Dewrêş dibêje: "Kurê min, vegere!"
Lê Dewrêş dibêje: "Na bavê min, heke ez vegerim jî, rûmeta me û ya civaka me dê birîndar bibe. Mirina bi rûmet çêtir e ji jiyana bi kêmxwendinê!"
4. Analîz û Argumentên Sereke
Argûmenta Bingehîn a Nirxandinê:
Evîna Edûlê ji bo Dewrêş tenê pêncî derî û çirûskek bû ku wî berê xwe bide qadê. Lê tişta ku ew di nav agir û mirinê de rawestand û nehêla paşve vekişe, îsbatkirina rûmet, merdî û şikandina wê nêrîna kêmxwendî ya li hember civaka Êzdî bû.
1. Şikandina Bêtifaqiyê û Nîşandana Mêrxasiyê
Li gorî nêrîna min, dema ku hemû serok eşîr û fermandarên di meclisa Zor Temîr Paşa de bêdeng man û nedêrîn dest dirêjî fîncana qehwê bikin, Dewrêş ne tenê ji bo giheştina meqseda dilê xwe rabû. Wî dît ku serok eşîrên Kurdan di bêtifaqiyê de ne û dixwazin Êzdiyan di rewşeke kêm û bêhêz de nîşan bidin. Bi hildana wê fîncana qehwê, Dewrêş ferşê bêtifaqî û tirsê çand erdê û nîşan da ku hêz û biryardarî di şexsê lehengên rastîn de ye.
2. Cewherê Gotinên Dewrêş: "Nîşana Mêrxasî û Rûmeta Gelê Min"
Dema ku em hûr dibin ser van gotinên rasterast ên Dewrêş: "Nîşana mêrxasî û rûmeta gelê min ê li pey min bimîne. Ez ê nîşan bidim ku Êzdî di roja teng de bira û xwedî xak in, natirsin ji mirinê...", gelek tişt zelal dibin. Li gorî zanîna min:
• Eger armanc tenê evîna ferdî bûya, mirovekî ku dizanibû hemû malbat û êla wî li dijî vê evînê ne, dê ji bo keçikê xwe nebiyana qurbana sed hezar siwarên dijmin.
• Dewrêş dizanibû ku piştî wî, azadî û rûmeta civaka Êzdî dê bi vê berxwedanê bête pîvandin. Wî xwest nîşan bide ku Êzdî ne tenê di nava xwe de, di parastina tevahiya xakê de jî pêşeng û fedakar in.
3. Parastina Dîrokê di Riya Kevneşopiya Dengbêjiyê de
Nalîna dengbêjan û parastina vê bûyerê di hafizeya devkî de giringiya herî mezin e. Ji ber ku belgeyên fermî yên serdestan (mînak arşîvên Osmaniyan) bûyerên bi vî rengî an berevajî kirine an jî qet tonenivîsîne, dengbêjên me hatine û ev berxwedana dîrokî ji windabûnê rizgarkirine. Ji ber vê yekê, li gorî baweriya min, ya ku em di van kilaman de dibihîzin rastiya kûr a dîroka me bi xwe ye.
5. Encam
Mirov dikare bi zelalî bibêje ku destana Dewrêşê Evdî ne serpêhatiyeke hêsan a evîndariyê ye. Evîn tenê motîv û dergehê destpêkê bû, lê belê cewher, armanc û kûrayiya vê serhildanê, berxwedana rûmetê, milethezî û îsbatkirina mêrxasiya civaka Êzdî ye li hember hemû helwestên kêmxwendin û zordariyê. Gotinên Dewrêş ên di vê kilamê de ji bo tevahiya dîroka me mîraseke bêhempa ya berxwedanê dihêlin.
6. Çavkanî û Arşîv
• Arşîva Şxsoyî a Kemal Tolan: Kaseta Qeyda Dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê (Şirmûşî), qeyda sala 1973'an a li Gundê Xirbêbelek (Wêranşar).
• Bîranîna Kemal Tolan: Dîtin û hevdîtina bi Dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê re li Bajarê Serê Kaniyê (Ceylanpınar) û Gundê Xirbêbelek di sala 1973'an de.
• Wêjeya Devkî û Kevneşopiya Dengbêjiyê: Metna strana Dewrêşê Evdî û Edûlê ku ji aliyê Dengbêj Hesenê Gulê Hoynarê ve di dîwana mala Bişarê Mîro de hatiye sitirandin.